Make your own free website on Tripod.com
PhÆt Hc Ph° Thông

Hòa ThÜ®ng Thích Thin Hoa

Dit ñ

(Nirodha Dukkha)

A.Mª Ç:

Sau khi trình bày ÇÀy Çû hin tÜ®ng nhân quä v phÀn nhiÍm, v phÜÖng din Çau kh°, ÇÙc PhÆt thuyt minh các hin tÜ®ng nhân quä v phÀn tÎnh, v phÜÖng din an låc. Có ngÜ©i chÌ thÃy hai phÀn ÇÀu cûa TÙ Diu ñ là Kh° và TÆp, nên Çã tܪng Çåo PhÆt là Çåo ym th, bi quan. H cho r¢ng PhÆt giáo gieo vào lòng ngÜ©i s¿ chán Ç©i và tuyt vng. H Çã lÀm l§n! KÈ bi quan, chán Ç©i là kÈ thÃy cu¶c Ç©i xÃu xa, Çau kh°, mà không tìm cách Ç thoát ra cänh Ãy, mà chÌ buông xuôi tay ngÒi nhìn và khóc than, sÀu kh°. ñåo PhÆt không làm nhÜ th. ñåo PhÆt trình bày cho ngÜ©i thÃy cái hin tåi Çen tÓi cûa mình, cái hoàn cänh xÃu xa, có nhiu khuyt Çim, Ç cäi Ç°i nó, kin tåo låi m¶t cu¶c sÓng ÇËp Çë, an vui hÖn. M¶t giáo l nhÜ th, không th gi là ym th, bi quan ÇÜ®c mà chính là yêu Ç©i, låc quan, vì còn tin tܪng ª khä næng kin tåo cûa mình, ª tÜÖng lai tÜÖi ÇËp cûa mình và chúng sanh. Cänh gi§i mà ÇÙc PhÆt trình bày cho chúng ta thÃy ª Çây là m¶t cänh gi§i hoàn toàn trái ngÜ®c v§i cänh gi§i tÓi tæm, sÀu kh°, ǧn Çau mà chúng ta Çang sÓng. Cänh gi§i Ãy là m¶t cänh gi§i huy hoàng, an låc mà chÌ nh»ng ngÜ©i Çã dit døc, ht mê m§i Çåt ÇÜ®c. 

B.Chánh Ç:

I.ñÎnh nghïa: Dit là tiêu dit, trØ dit. Dit ª Çây tÙc là dit døc vng, mê m©, phin não. ñ là l lë ch¡c thÆt, Çúng Ç¡n do trí tu sáng suÓt soi thÃu và thuyt minh. Phin não, mê m© là nguyên nhân cûa Çau kh°. Kh° là quä mà TÆp là nhân. Dit kh° mà chÌ dit cái quä thì không bao gi© ht kh° ÇÜ®c. MuÓn dit kh° tÆn gÓc, thì phäi dit cái nhân cûa nó.

Trong kinh nhân quä, ÇÙc PhÆt dåy: "Các ông phäi bit, vì tÆp nhân phin não m§i có quä kh° sanh tº, vÆy các ông phäi dÙt trØ phin não tÆp nhân. Khi Çã dÙt trØ rÒi, låi thÜ©ng thÜ©ng phäi n¡m ch¥t ch dÙt trØ cho ch¡c ch¡n, không khi nào n§i bÕ. ñn khi chÙng ÇÜ®c Çåo quä Nit bàn, thì tÃt nhiên tÆp nhân phin não phäi dit ht, mà quä kh° luân hÒi cÛng không còn."

II.ThÙ l§p ñoån Ho¥c: Nhân phin não rÃt phÙc tåp, có thÙ mong manh, cån c®t, có thÙ in sát vào tâm thÙc tØ lâu Ç©i lâu kip rÃt khó dÙt trØ. Do tính chÃt cån sâu cûa các thÙ phin não Ãy, nên s¿ Çoån trØ cÛng phäi tuÀn t¿ theo thÙ l§p. Có hai thÙ Çoån ho¥c chính là:

a.Kin Çåo sª Çoån ho¥c: Nh»ng mê lÀm này khi thÃy chánh Çåo m§i Çoån ÇÜ®c. ñây là s¿ dÙt trØ nh»ng sai lÀm v phÀn l trí. Nh»ng phin não này thu¶c loåi cån c®t gây ra bªi s¿ gÀn tà sÜ, s¿ tuyên truyn tà våy cûa sách vª, cùng nh»ng ngÜ©i tri kin không chân chánh. Nu g¥p ÇÜ®c Minh sÜ, thÃy ÇÜ®c chân l, thì lin Çoån ht. Vì th s¿ dÙt trØ nh»ng phin não này, gi là "Kin Çåo sª Çoån ho¥c".

b.Tu Çåo sª Çoån ho¥c. Nh»ng mê lÀm này, khi tu Çåo m§i Çoån ÇÜ®c. ñây là Çoån trØ nh»ng phin não sâu kín, Çã Çâm sâu gÓc rÍ trong tâm thÙc, bin thành thói quen, nhÜ s¿ chÃp ngã, s¿ say Ç¡m nhøc døc, tham, giÆn, kiêu cæng v.v... ñÓi v§i nh»ng thÙ phin não này, phäi cÀn nhiu công phu tu hành dÈo dai, ch¡c ch¡n m§i có th Çoån trØ ÇÜ®c. Do Çó, m§i gi là "Tu Çåo sª Çoån ho¥c".

III.Các tÀng bÆc tu chÙng:

ñoån trên là nói t°ng quát v hai Çoån dit phin não cho dÍ phân bit và dÍ hiu. ñn Çây, Ç có m¶t nim rõ ràng v các tÀng bÆc tu chÙng mà m¶t hành giä cÀn phäi träi qua, chúng ta hãy tuÀn t¿ Çim qua các quä vÎ tØ thÃp Çn cao.

a.TÙ gia hånh. MuÓn Çoån trØ kin ho¥c, trܧc tiên ngÜ©i tu hành phäi r©i xa các tà thuyt, xây tâm , tÜ tܪng dÀn vào chân l: vô thÜ©ng, vô ngã, bÃt tÎnh, tÙ Ç Ç nhÆn chân ÇÜ®c các tánh cách vô thÜ©ng, vô ngã, bÃt tÎnh, không thÆt v.v... cûa cu¶c Ç©i. Nh© s¿ gÀn gÛi v§i chân l nhÜ th, nh»ng Çiu thÃy bit sai lÀm Çiên Çäo së tan ht và 88 món kin ho¥c cÛng không còn. Tuy nhiên không phäi chÌ trong m¶t lúc mà Çoån ÇÜ®c tÃt cä kin ho¥c; trái låi, cÀn phäi cÀn nhiu th©i gi©, công phu tu tÆp. TØ nh»ng tÜ tܪng, thành kin mê lÀm cûa phàm phu mà Çn Thánh trí Ç d¿ vào dòng thánh giä, ngÜ©i tu hành phäi tu bÓn gia hånh sau Çây:

1.Noän vÎ: Noän là hÖi nóng; vÎ là ÇÎa vÎ. NgÜ©i xÜa, khi muÓn lÃy lºa, h phäi dùng hai thanh cûi c xát vào nhau; trܧc khi lºa s¡p bÆt lên, phäi qua giai Çoån phát ra hÖi nóng. NgÜ©i tu hành muÓn có lºa trí tu, cÛng phäi träi qua giai Çoån hÖi nóng. TÃt nhiên hÖi nóng trí tu chÜa ÇÓt cháy ÇÜ®c phin não, nhÜng không th không qua giai Çoån này ÇÜ®c. ñó là giai Çoån noän vÎ.

2.ñänh vÎ: ñänh là chóp cao. Qua khÕi giai Çoån Noän vÎ, ngÜ©i tu hành tip tøc tin bܧc và lên ÇÜ®c trên chóp ÇÌnh núi mê lÀm. ñÙng ª ÇÎa vÎ này, toàn thân hành giä ÇÜ®c t¡m trong khoäng không gian r¶ng rãi vô biên, nhÜng chân chÜa r©i khÕi chóp núi mê lÀm.

3.NhÅn vÎ: NhÅn là nhÅn nhÎn, chÎu Ç¿ng. NgÜ©i bit nhÎn, luôn luôn vÅn yên l¥ng sáng suÓt trܧc s¿ khuÃy phá cûa ÇÓi phÜÖng. NgÜ©i tu hành lên Çn bÆc này, trí giác ng¶ Çã gÀn sáng tÕ, thân tâm vÅn gi» ÇÜ®c m¿c yên l¥ng trong sáng, m¥c dù các pháp có læng xæng và Än hin.

4.Th Ç nhÃt. BÆc này cao qu nhÃt trong Ç©i. Tu Çn bÆc này là m¶t công phu rÃt to tát, gÀn giäi thoát ra ngoài vòng Døc gi§i, nhÜ con diu giÃy bay ling gi»a không trung, t¿ do qua låi, không còn bÎ cái gì làm ngæn ngåi, ngoài s®i giây gai nhÕ. Nu bÙt s®i gai kia là diu bay luôn. CÛng nhÜ th, ngÜ©i tu hành phá ht các phÀn kin ho¥c nhÕ nhít sau cùng là ÇÜ®c giäi thoát luôn.

Tóm låi, tu hành thÜ©ng xuyên bÓn món gia hånh này, tÙc là phá ÇÜ®c cái lÀm v tri kin hay kin ho¥c, cái lÀm cûa Phi-phi-tܪng mà chÙng Ç¥ng quä Tu-ñà-Hoàn là quä vÎ ÇÀu tiên trong Thanh-væn-thØa.

b.Tu Çà hoàn: Tàu dÎch là D¿ lÜu quä (d¿ vào vòng thánh). ª quä vÎ này, thÙc Çã sáng suÓt, không còn bÎ mê lÀm n»a, song thÃt thÙc còn chÃp ngã, nên phäi trª låi trong cõi døc, nhiu nhÃt là bäy phen sanh tº n»a, m§i g¶t såch các kit sº phin não thâm kín, n¢m nép trong tâm thÙc, và chÙng quä A-la-hán.

c.TÜ-Çà-hàm. Tàu dÎch là NhÃt lai, nghïa là còn m¶t phen sanh låi cõi Døc Ç tu-hành cho såch phÀn mê lÀm ª cõi Døc, m§i tin Çn bÆc A-la-hán. Trên kia, quä Tu-Çà-hoàn chÌ là kt quä cûa công phu tu hành Çoån ÇÜ®c kin ho¥c, chÙ chÜa Çá-Ƕng Çn tÜ ho¥c, m§i chÙng Çn b¿c này. Tuy nhiên, ª cõi døc có chín phÄm tÜ-ho¥c, mà vÎ này chÌ m§i Çoån có 6 phÄm, còn ba phÄm n»a chÜa Çoån. Nghïa là m§i Çoån 6 phÄm thô thin bên ngoài, còn ba phÄm sâu kín bên trong chÜa Çoån. Vì th, phäi trª låi m¶t phen Ç Çoån cho ht ba phÀn sau, m§i bܧc lên quä thÙ ba là A-na-hàm.

d.A-na-hàm. Tàu dÎch là bÃt lai (nghïa là không trª låi cõi Døc n»a). Khi còn bÎ mê lÀm cûa cõi Døc lôi kéo, m§i sanh vào cõi Døc. ñn ÇÎa vÎ A-na-hàm này, nh»ng mê lÀm Ãy không còn n»a, nên không bÎ tái sanh ª ÇÃy n»a, trØ trÜ©ng h®p phát nguyn trª låi cõi này Ç Ç¶ sanh. VÎ này ª cõi tr©i NgÛ-tÎnh cÜ cûa thu¶c S¡c-gi§i, cÛng gi là NgÛ-bÃt-hoàn-thiên hay NgÛ-na-hàm. VÎ này Çã cách xa chúng ta nhÜ tr©i v§i v¿c, Çã thoát ra ngoài cõi Døc. Tuy th, h vÅn còn mang trong mình nh»ng mê lÀm vi t cu-sanh cûa hai cõi S¡c và Vô s¡c. Vì vÆy, ª NgÛ-tÎnh-cÜ thiên, h phäi tu luyn Ç dÙt cho ht vi-t ho¥c, m§i bܧc lên thánh quä A-la-hán (TÜ ho¥c có 9 phÄm. TÜ-Çà-hàm quä Çoån sáu, A-na-hàm quä Çoån thêm ba, Çn A-la-hán quä là Çoån ht).

e.A-la-hán. ñây là quä vÎ cao nhÃt trong Thanh-væn thØa. Tàu dÎch có ba nghïa:

1.­ng cúng: VÎ này có phܧc ÇÙc hoàn toàn, trí hu hÖn cä, Çáng làm nÖi phܧc Çin cho chúng sanh cúng dÜ©ng.

2.Phá ác. VÎ này Çã phá tan nh»ng phin não t¶i ác, không còn bÎ chúng khuÃy phá sai sº trói bu¶c n»a.

3.Vô sanh: VÎ này không còn bÎ xoay vÀn trong sanh tº luân hÒi n»a, vì Çã phá trØ ÇÜ®c phin não là yu tÓ cûa sanh tº luÀn hÒi.

Trong ba nghïa này, Vô sanh là nghïa quan trng hÖn ht, nên Çã ÇÜ®c nêu lên trong ch» A-la-hán, VÎ này không nh»ng Çã phá ht mê ho¥c nông cån, mà chính ngay chûng tº mê lÀm thÀm kín cÛng Çã dÙt såch. Cho Çn chûng tº chÃp ngã là nguÒn gÓc phin não, nguÒn gÓc luân hÒi, cÛng bÎ dËp låi m¶t bên, không còn bóng dáng ra vào trong A-låi-gia thÙc n»a.

Tánh cách cûa lòng ngã chÃp là khin chúng sanh luôn luôn cÓ chÃp bän thân nhÕ hËp, tåo thành ranh gi§i gi»a mình và ngÜ©i, mình và s¿ vÆt, Ç rÒi gây nên vô lÜ®ng t¶i nghip và chÎu vô lÜ®ng kh° báo. M¶t tánh cách nguy håi cûa lòng ngã chÃp n»a là thÜ©ng làm cho chúng sanh không tÕ ng¶, không th nhÆp ÇÜ®c cái tánh "ÇÒng nhÃt, không mÃt" cûa vån s¿ vån vÆt. Do Çó, chúng sanh phäi chÎu l¡m ni thæng trÀm v§i xác thân bé nhÕ cûa mình.

VÎ A-la-hán, do s¿ cÓ công bn chí, Çã dit ÇÜ®c lòng chÃp ngã Ãy, nên không bÎ sÓng cht kh° Çau, lo buÒn, s® häi chi phÓi. NhÜ ÇÒ Ç cûa ä Phù-dung, m¶t khi Çã bÕ ÇÜ®c bnh ghin thì không còn ra vào nÖi tim hút làm bån v§i bàn Çèn Óng khói n»a. A-la-hán là vÎ Çã Çoån ÇÜ®c cái sai lÀm cûa cõi tr©i S¡c-cÙu-cánh, hay cái lÀm cûa tr©i Phi-phi-tܪng, nên không còn vÜÖng vÃn v§i các cõi tr©i Ãy n»a.

Song quä A-la-hán cÛng chia làm hai b¿c, tuÿ theo cæn cÖ lanh l®i ho¥c chÆm løt cûa các vÎ Ãy:

1.BÃt-hÒi tâm Ƕn A-la-hán là vÎ- A-la-hán trÀm không tr tÎch, t¿ thoä chí vào ÇÎa vÎ Çã chÙng, chÙ không phát tâm xoay v ñåi thØa.

2.HÒi tâm Çåi A-la-hán là vÎ A-la-hán l®i cæn l®i trí, phát tâm xoay v ñåi thØa r¶ng l§n, chÙ không t¿ mãn ª ÇÎa vÎ Çã chÙng.

IV.Giá trÎ cûa bÓn cõi Thánh.

BÓn quä thánh cûa Thanh-væn trên này, Çu là nh»ng quä giäi thoát hin nhiên cûa công phu tu tÆp. Không cÙ cæn cÖ nào, Çu có th ª ngay trong cänh gi§i cûa mình (kinh gi là t¿ ÇÎa, t¿ gi§i), mà tu tÆp Ç Çåt Çn bÓn quä vÎ Ãy. HÍ Çoån trØ mê lÀm ÇÜ®c chØng nào thì chÙng quä ÇÜ®c chØng Ãy, chÙ không phäi ch© sanh qua th gi§i khác m§i chÙng quä kia Çâu.

Khi chÙng Çn quä Tu-Ça-hoàn thì gi là "Kin Çåo sª Çoån". ª Çây, thÙc Çã tÜÖng Üng v§i Hu-tâm-sª, sáng suÓt, tr¿c nhÆn Çåo l m¶t cách rõ ràng. Còn các vÎ sau, thu¶c v "Tu-Çåo-sª Çoån", nghïa là sau khi Çã g¶t rºa các chûng tº mê lÀm (tÜ-ho¥c) cûa A-låi-gia thÙc m§i chÙng ÇÜ®c. Do s¿ dÙt trØ phin não sâu ho¥c cån Çó, mà diu døng cûa mi quä vÎ khác nhau.

ÇÎa vÎ "Kin Çåo sª Çoån" là Çã thành t¿u ÇÜ®c næm phép thÀn thông (công døng t¿ tåi không bÎ chܧng ngåi)

a.Thiên nhãn thông: nhãn l¿c soi thÃy kh¡p muôn loài cùng s¿ sanh hoá trong th gi§i bao la hin tåi.

b.Thiên nhï thông. Nhï l¿c nghe kh¡p mi nÖi, Çû các ting tæm ÇÒng loåi và dÎ loåi.

c.Tha tâm thông. Tâm l¿c bit ÇÜ®c tâm nim, sª cÀu cûa kÈ khác.

d.Túc mång thông. Trí l¿c bit ÇÜ®c các kip trܧc cûa mình.

e.ThÀn túc thông. Có hai nghïa: m¶t là ÇÜ®c thÀn thông t¿ tåi nhÜ muÓn, hai là trong giây lát muÓn Çi Çâu lin ÇÜ®c nhÜ muÓn, không bÎ s¿ vÆt h»u hình làm chܧng ngåi.

Næm phép thÀn thông này, tuy có Ç¥c bit hÖn nhân loåi nhiu, song chÜa phäi là Çim quan trng cûa s¿ tu hành cÀu giäi thoát. ñim quan trng nhÃt cûa lÓi tu giäi thoát là "LÆu tÆn thông". LÆu tÆn thông là ÇÜ®c trí tu thông suÓt cä ba Ç©i, không còn bÎ các phin não h»u lÆu làm ngæn ngåi, nghïa là giä thoát sanh tº. ChÌ nh»ng vÎ A-la-hán m§i ÇÜ®c quä này. 

V.Dit Ç tÙc là Nit Bàn.

Kinh Nit Bàn dåy: "Các phin não dit gi là Nit bàn, xa lìa các pháp h»u vi cÛng gi là Nit bàn".

NhÜ các Çoån trܧc Çã nói, Çn bÓn quä Thánh thì phin não nông cån và sâu kín Çã tuÀn t¿ bÎ tiêu dit. VÆy chÙng bÓn quä thánh Ãy tÙc là Çã chÙng Nit bàn. Nói m¶t cách khác Dit Ç tÙc là Nit bàn. Nit là ra khÕi, bàn là rØng mê. Nit bàn là ra khÕi rØng mê. Nit là ch£ng, bàn là dt. Còn phin não thì còn dt ra sanh tº, không phin não thì không dt ra sanh tº. VÆy Nit bàn là không dt ra sanh tº luân hÒi.Ch» Bàn cÛng có nghïa là không ngæn ngåi. Nit bàn còn có nhiu nghïa n»a, song tóm låi không ngoài ba nghïa: BÃt sanh, giäi thoát, tÎch dit.

BÃt sanh nghïa là không sanh ra, không sanh các thÙ mê lÀm t¶i li.

Giäi thoát, nghïa là thoát ra ngoài s¿ ràng bu¶c, không m¡c vào huyÍn ngã, huyÍn pháp.

TÎch dit, nghïa là v¡ng l¥ng, dÙt såch. V¡ng l¥ng, an lành, dÙt såch tÃt cä nguÒn gÓc mê lÀm.

Vì lë Nit bàn có nhiu nghïa, nên trong kinh thÜ©ng Ç nguyên âm mà không dÎch nghïa.

Theo ÇÎnh nghïa, thì bÓn quä vÎ trên Çu gi là Nit bàn cä. Song vì Çã hoàn toàn hay chÜa hoàn toàn mà chia ra làm hai thÙ:

a.H»u-dÜ-y Nit bàn: (Nit bàn chÜa hoàn toàn) TØ quä vÎ thÙ nhÃt Tu-Ça-hoàn Çn quä vÎ thÙ ba A-na-hàm tuy Çã Çoån trØ tÆp nhân phin não, nhÜng chÜa tuyt dit, tuy Çã v¡ng l¥ng an vui, nhÜng chÜa viên mãn. S¿ an vui chÜa hoàn toàn, vì phin não và báo thân còn sót låi, nên gi là Nit bàn h»u dÜ-y. Vì phin não còn sót låi nên phäi chÎu quä báo trong næm bäy Ç©i; song ngã chÃp Çã phøc, nên ª trong sanh tº mà vÅn ÇÜ®c t¿ tåi, chÙ không bÎ ràng bu¶c nhÜ chúng sanh.

b.Vô-dÜ-y Nit bàn. (Nit bàn hoàn toàn). ñn quä vÎ A-la-hán, Çã Çoån ht phin não, dit ht câu sanh ngã chÃp, nên hoàn toàn giäi thoát cä kh° nhân lÅn kh° quä. S¿ sanh tº không còn ràng bu¶c, nên gi là Nit bàn vô-dÜ-y. ñây là quä vÎ cao nhÃt cûa hàng Thanh væn. ñn Çây ngn lºa døc vng Çã hoàn toàn t¡t ht, và trí vô ngåi hin ra m¶t cách ÇÀy Çû, không khi nào còn trª låi khªi tâm chÃp ngã n»a. Vì th, nên ÇÜ®c t¿ tåi giäi thoát ngoài vòng ba cõi: Døc, S¡c, và Vô-s¡c gi§i.

VI.Nit bàn cûa ñåi thØa giáo.

PhÆt giáo gÒm có Tiu thØa và ñåi thØa mà Nit bàn là danh tØ chung cho cä hai thØa Ãy. Trên Çây Çã nói Çn Dit Ç hay Nit bàn cûa Tiu thØa, nhÜng chÜa nói Çn Nit bàn cûa ñåi thØa. Nói nhÜ th, không có nghïa là Nit bàn cûa Tiu thØa và ñåi thØa là hai loåi hoàn toàn khác nhau v tánh chÃt. Nu có khác, thì chÌ khác v phåm vi r¶ng hËp, rÓt ráo hay chÜa rÓt ráo mà thôi; nghïa là Nit bàn cûa ñåi thØa r¶ng rãi hÖn có th gÒm cä Nit bàn cûa Tiu thØa, mà Nit bàn cûa Tiu thØa không th gÒm cä Nit bàn cûa ñåi thØa. Các thánh giä NhÎ thØa (Tiu thØa) tuy Çã Çoån ht phin não, nhÜng tÆp khí vÅn còn, công ÇÙc trí tu chÜa viên mãn, nên Nit bàn mà h chÙng, dù là Nit bàn cûa hàng A-la-hán Çi n»a, cÛng chÜa hoàn toàn, nghïa là còn h»u dÜ y Nit bàn. ChÌ có Nit bàn cûa chÜ PhÆt m§i gi ÇÜ®c là vô-dÜ-y Nit bàn.

Ngoài cái nghïa r¶ng hËp trên, Nit bàn cûa ñåi thØa có hai loåi:

a.Vô trø xÙ Nit bàn. ñây là Nit bàn cûa hàng BÒ-tát. Các vÎ A-la-hán, do tu nhân giäi thoát mà chÙng ÇÜ®c quä giäi thoát; nhÜng chÜa bit nguÒn gÓc cûa nhân quä, còn chÃp có th¿c pháp phäi tu, quä vÎ phäi chÙng, nên chÜa ÇÜ®c hoàn toàn t¿ tåi. Các vÎ BÒ tát, trái låi, Çã hiu rõ "tam gi§i duy tâm, vån pháp duy thÙc", pháp tánh bình Ç£ng nhÜ nhÜ; không thÃy m¶t pháp gì cÓ ÇÎnh, m¶t vÆt gì ch¡c thÆt, bit lÆp, chÌ thÃy chúng là nh»ng hình änh giä dÓi, do ÇÓi Çãi v§i thÙc tâm, tåo thành bªi thÙc tâm. Các vÎ BÒ tát không có tâm ÇÎa Çäo-Çiên sai lÀm, không gán cho s¿ vÆt m¶t giá trÎ nhÃt ÇÎnh nhÜ tÓt, xÃu, kh°, vui, nên không sanh ra nh»ng thái Ƕ oán, thân, bÌ thº, Üa ghét. HÍ còn tri kin sai lÀm Çó, là bÎ chܧng ngåi kh° Çau. Các vÎ Ãy tu-hành chÙng theo t¿-tánh bình-Ç£ng, Çem tâm hoà ÇÒng cùng v§i s¿ vÆt mà làm vic l®i tha. Tuy làm vic l®i tha mà vÅn ª trong chánh quán. Quán các pháp nhÜ huyÍn nhÜ hoá, không có thÆt sanh-tº, không có thÆt Nit-bàn, không bao gi© trø trܧc (vô-trø). Do Çó, BÒ tát thÜ©ng ra vào sanh-tº lÃy phép løc-Ƕ Ƕ sanh, mà vÅn ª trong Nit-bàn t¿ tåi.

b.Tánh tÎnh Nit-bàn. ñây là m¶t thÙ Nit-bàn t¿ tánh, thÜ©ng v¡ng l¥ng mà thÜ©ng sáng suÓt, thÜ©ng sáng-suÓt mà thÜ©ng v¡ng l¥ng, ra ngoài tâm lÜ®ng hËp hòi cûa phàm phu và trí thÙc h»u-hån cûa NhÎ-thØa ngoåi Çåo. Nó thÜ©ng b¶c-l¶ sáng-suÓt nÖi chÜ PhÆt, mà vÅn thÜ©ng s¤n có nÖi mi loài chúng sanh. Trong kinh có khi gi Çó là PhÆt-tánh, là ChÖn-tâm là NhÜ-lai tång v.v...

Nu chúng sanh t¿ tin mình có tánh Nit-bàn thanh-tÎnh, và khªi tâm tu-hành theo t¿-tánh Çó, tÙc có th thành PhÆt không sai.

Mang t¿-tánh Nit-bàn mà Ç cho phin-não cÃu trÀn che lÃp, thì làm chúng-sanh trÀm-luân trong b kh°.

Trái låi, ng¶ t¿-tánh Nit-bàn mà ht vng tܪng mê-lÀm là thành PhÆt, có ÇÀy Çû bÓn ÇÙc: thÜ©ng, låc, ngã, tÎnh. "ThÜ©ng" là không bÎ chi phÓi bªi tánh vô-thÜ©ng, khi nào cÛng nhÜ khi nào, không lên b°ng xuÓng trÀm, không có già trÈ, cht sÓng, Ç°i thay. "Låc" nghïa là không còn kh° não, lo buÒn. "Ngã" là hoàn toàn t¿ chû, không bÎ n¶i tâm hay ngoåi cänh chi phÓi. "TÎnh" là không còn ô nhiÍm, luôn luôn thanh-tÎnh, trong sáng. Chúng ta ÇØng lÀm tܪng tánh "ChÖn thÜ©ng" này v§i Çiu thÜ©ng h¢ng cûa th-gian; tánh "ChÖn låc" v§i s¿ vui thích tÜÖng ÇÓi là s¿ vui thích còn che ÇÆy mÀm móng Çau kh° bên trong; tánh "ChÖn ngã" v§i s¿ t¿ chû trong nhÃt th©i, t¿ chû ngày nay mà bΠǶng ngày mai; tánh "ChÖn tÎnh" v§i s¿ trong såch tÜÖng ÇÓi ª th-gian, s¿ trong såch vÆt-chÃt, s¿ tܧng bên ngoài, chÙ bên trong còn nhiÍm-ô.

Vì tánh cách qu trng, cao cä tuyt-ÇÓi cûa bÓn ÇÙc: ThÜ©ng, Låc, Ngã, TÎnh, nên tánh-tÎnh Nit-bàn là thÙ Nit-bàn cao qu t¶t ÇÌnh cûa Çåo PhÆt, và ngÜ©i PhÆt tº ñåi-thØa trong khi tu-hành, Çu phát nguyn r¶ng l§n quyt tâm chÙng ÇÜ®c thÙ Nit-bàn Ãy m§i thôi.

VII.Bin minh v Nit bàn.

Tánh cách cûa Nit-bàn quá r¶ng-rãi, cänh gi§i cûa Nit-bàn quá cao thâm, hay gây ra nhiu s¿ hiu lÀm cho các cæn cÖ thin båc, mà tÆp quán thành-kin, hoàn cänh hàng ngày làm chû tri-thÙc. NgÜ©i Ç©i hay lÃy tâm lÜ®ng hËp hòi cûa mình Ç hình dung Nit-bàn, và Çã hình dung m¶t cách quá sai låc, nên cuÓi cùng kt luÆn r¢ng cÙu-cánh cûa Çåo PhÆt là m¶t s¿ không tܪng. Câu chuyn ngø ngôn sau Çây chÙng minh m¶t cách hùng-hÒn tâm trång Çó:

Ngày xÜa có m¶t con cá, vì nó là loài ª nܧc, nên dï nhiên cu¶c Ç©i chÌ sÓng trong nܧc, và ngoài nܧc ra, nó không bit gì ht.

M¶t hôm nó Çang nhªn-nhÖ bÖi l¶i trong hÒ, tình c© g¥p m¶t con rùa, nó Çã quen tØ trܧc, Çi du lÎch trên ÇÃt lin v. Nó lin chào:

-Chào anh! Çã tØ lâu tôi không g¥p anh. VÆy xÜa rày anh ª Çâu?

-, tôi Çi du-lÎch tØ trên ÇÃt v. Trên Ãy m¥t ÇÃt khô ráo quá!

-ñÃt khô! Anh nói cái gì lå vÆy? Tôi chÜa bao gi© thÃy nÖi nào kÿ lå nhÜ vÆy. Lë nào låi có ÇÃt khô?

-Xin th r¢ng tôi không nói Çùa v§i anh Çâu. NhÜng nu quä tình anh không th tin ÇÜ®c thì tuÿ anh, không ai ngæn cän ÇÜ®c anh. NhÜng dù sao, tôi cÛng tØ Çó v.

-Này anh, anh hãy cÓ g¡ng diÍn Çåt låi cho h®p l hÖn. Tôi nghï r¢ng, cách diÍn-Çåt cûa anh chÜa ÇÜ®c rõ-ràng l¡m. Anh vui lòng cho tôi bit ÇÃt mà anh nói Çó nó giÓng nhÜ cái gì trong th gi§i chúng ta nào? Nó có Äm-ܧt không?

-   Không! Nó không Äm-ܧt.

-Th nó có mát dÎu và lånh không?

-Nó không mát, không dÎu mà cÛng ch£ng lånh.

-Th nó có trong suÓt Ç cho ánh sáng xuyên qua ÇÜ®c không?

-Không, nó không trong suÓt và ánh sáng không th xuyên qua ÇÜ®c.

-Th nó có mm và dÍ bÎ ép Ç cho tôi có th quây vi và Çi låi dÍ dàng trong Ãy không?

-Không, nó không mm, không bÎ dÒn ép dÍ-dàng và trong Ãy, anh cÛng không th bÖi l¶i ÇÜ®c.

-Th nó có lÜu Ƕng và Ç° thành thác ÇÜ®c không?

-Không, nó không lÜu Ƕng và cÛng không Ç° thành thác ÇÜ®c.

-VÆy thì nó có th dâng lên tåo thành nh»ng mÛi sóng båc ÇÀu ÇÜ®c không?

-Không, tôi chÜa bao gi© thÃy nó dâng lên thành làn sóng cä.

-ñn Çây, con cá vênh-váo t¿ Ç¡c than r¢ng:

-Tôi Çã tØng nói v§i anh r¢ng ÇÃt mà anh nói Çó là không phäi cái gì cä. Tôi cÛng vØa hÕi anh v ÇÃt Ãy và v§i câu hÕi nào anh cÛng trä l©i r¢ng không. ñÃt anh nói Çã là không phäi cái gì tôi nêu ra, vÆy thì ÇÃt h£n là ngoa không. Anh ÇØng tìm cách bÎp tôi n»a.

-TÓt! Anh cÙ quä quyt r¢ng không có ÇÃt lin. Tôi cÛng không có cách nào hÖn là cÙ Ç anh tip tøc tin nhÜ anh Çã nghï. NhÜng m¶t mai, có ai khác hÖn tôi và Çû sÙc phân bit cho anh thÃy s¿ sai khác gi»a ÇÃt và nܧc, ngày Ãy anh së thÃy r¢ng anh chÌ là m¶t con cá ngÓc.

Tâm trång cûa con cá này là tâm trång cûa m¶t sÓ ngÜ©i thÜ©ng d¿a vào s¿ hiu bit nông cån cûa mình, Ç quan nim Nit bàn. Có ngÜ©i nghï r¢ng Nit bàn là m¶t trång thái hÜ vô tÎch dit; có ngÜ©i nghï r¢ng Nit-bàn là cänh Thiên ÇÜ©ng nhÜ cûa ngoåi Çåo; có ngÜ©i låi bäo nu Nit-bàn không phäi là hÜ vô tÎch dit mà cÛng không phäi là Thiên ÇÜ©ng, thì Nit bàn là m¶t không tܪng.

Nit-bàn không th là m¶t trång thái hÜ vô tÎch dit ÇÜ®c. Tam tång giáo Çin chÜa bao gi© nói Çn cänh gi§i hÜ-vô Ãy. S¿ hiu lÀm Nit-bàn v§i hÜ vô là con ÇÈ cûa s¿ nghiên cÙu thô-thin, nông cån qua các ÇÎnh nghïa cûa Nit-bàn. Nghe nói Nit-bàn tÙc là "Dit", ngÜ©i ta v¶i tܪng ngay "Dit" nghïa là hoåi dit, không có gì tÒn-tåi cä. NgÜ©i ta không ng© r¢ng "Dit" ª Çây, có nghïa là dit nguÒn gÓc Çau kh°, phin-não, mê-lÀm. Mà khi Çau kh° dit thì an vui tÃt phát sanh, mê lÀm dit thì sáng-suÓt tÕ l¶.

Nit bàn cûa PhÆt cÛng không phäi là cänh gi§i Thiên-ÇÜ©ng nhÜ ngÜ©i Ç©i và các ngoåi Çåo thÜ©ng ca tøng. Nguyên nhân cûa s¿ hiu lÀm này là do tÆp quán xem PhÆt giáo cÛng nhÜ các "thÀn Çåo" khác. Trܧc khi PhÆt giáng th, trong kinh V-Çà (Veda) cûa ngoåi-Çåo ª ...n Ƕ, cÛng tØng dùng danh tØ Nit-bàn v§i nhiu ÇÎnh nghïa khác nhau, tuÿ theo trình Ƕ hiu bit cao thÃp cûa h. Có Çåo cho cht rÒi mÃt h£n là Nit-bàn; có Çåo cho cõi tr©i cûa Døc gi§i là Nit-bàn; có Çåo cho chÙng ÇÜ®c tánh không tham ái ª cõi SÖ-thin là Nit-bàn , có Çåo cho các ÇÎnh cänh Không vô biên xÙ, Phi phi tܪng xÙ ª cõi tr©i Vô-s¡c là Nit-bàn.

NhÜng, v§i Çåo PhÆt thì nh»ng nÖi Ãy còn ª trong vòng tam gi§i luân-hÒi. Bªi ª Çó chÜa dit ÇÜ®c ht lòng chÃp ngã, chÃp pháp, còn sÓng cht theo vng tܪng sanh dit, chÙ chÜa ÇÜ®c rÓt ráo nhÜ Nit-bàn cûa PhÆt.

Nit-bàn cûa Çåo PhÆt là s¿ th nhÆp vào bän-th sáng-suÓt, thanh tÎnh, ÇÀy Çû các ÇÙc ThÜ©ng, Låc, Ngã, TÎnh. Bän th Ãy không phäi cht l¥ng mà sÓng Ƕng, có ÇÀy Çû công næng, m¶t s¿ sÓng Ƕng trong v¡ng l¥ng, mà kinh thÜ©ng gi là "v¡ng mà thÜ©ng soi, soi mà thÜ©ng v¡ng" (tÎch nhi thÜ©ng chiu, chiu nhi thÜ©ng tÎch).

M¶t hc giä Tây phÜÖng, rÃt thông hiu v Çåo hc ñông-phÜÖng. Ông Ram Linsen Çã vit trong quyn Le Destin du XX siecle (vÆn mnh cûa th k hai mÜÖi) nhÜ sau v Nit-bàn: "Nit-bàn không phäi tÎch nhiên bÃt Ƕng, cÛng không phäi là cái trÓng không, là cái cht mÃt vô tông vô tích. Nit bàn là s¿ th¿c chÙng cái bän-th cûa vÛ-trø. Không th¿c chÙng ÇÜ®c cái bän-th Çó là ngÜ©i còn thiu sót, là sÓng m¶t Ç©i sÓng mÃt quân bình gi»a xác thÎt và tâm linh. Nit-bàn không phäi là ngoài cái Ƕng. Vì chính Nit-bàn m§i là nguÒn gÓc cûa nh»ng vic làm chân-chính". ñây là m¶t s¿ thÆt, nhÃt là ÇÓi v§i ñåi-thØa PhÆt giáo.

NhÜ th, Nit-bàn không phäi là m¶t lÓi không tܪng, vin-vông không th¿c hin ÇÜ®c. MiÍn là t¿ tin mình có tánh Nit-bàn và cÓ-g¡ng tÆp sÓng theo t¿-tánh Ãy, thì Nit-bàn là m¶t kt quä rÃt thit-th¿c. Mê-mu¶i không t¿ tin mình có tánh NÛt-bàn là chúng sanh; t¿ tin mình có tánh Nit-bàn và làm phát trin tánh Ãy là Thánh giä. ñ cho phin-não, tham, sân, si, vô-minh chÃp ngã làm chû, là luân hÒi. Gån lc cáu bÄn phin não vô-minh nÖi tâm thÙc cho ht såch, nhÜ gån bÕ bùn nhÖ nÖi nܧc, cho Çn khi bát nܧc hoàn-toàn trong suÓt, Ãy là Nit-bàn hin hin.

C.Kt luÆn.

Nói tóm låi, Dit-Ç tÙc là chân-l ch¡c th¿c nói v quä vÎ mà m¶t kÈ tu-hành có th chÙng ÇÜ®c. Quä vÎ Ãy tÙc là Nit-bàn. NhÜng vì tu-hành có thÃp có cao, có r¶ng có hËp nên quä chÙng, tÙc Nit-bàn cÛng có thÃp, có cao, hoàn toàn ho¥c chÜa hoàn-toàn.

ñÓi v§i hàng Tiu-thØa, thì ba quä ÇÀu: Tu-Ça-hoàn, TÜ-Çà-hàm, A-na-hàm là thu¶c v H»u-dÜ-y Nit-bàn, vì phin não chÜa hoàn-toàn tuyt dit. ChÌ Çn quä vÎ A-la-hán là quä vÎ mà mi phin não Çã tuyt dit, m§i thu¶c v Vô-dÜ-y Nit-bàn.

So v§i ñåi thØa, thì A-la-hán cÛng còn H»u-dÜ-y Nit-bàn, vì các vÎ A-la-hán m¥c dù phin-não Çã dÙt såch, ngã chÃp Çã ht nhÜng pháp chÃp vÅn còn, còn thÃy pháp mình tu, có Nit-bàn mình chÙng. ChÌ có Nit-bàn cûa ñåi thØa m§i là Vô-dÜ-y Nit-bàn, vì ª Çây Çã dÙt såch ngã chÃp, pháp chÃp, không còn thÃy có pháp mình tu, Nit-bàn mình chÙng.

Nit-bàn cûa ñåi thØa có hai loåi: Vô-trø-xÙ Nit-bàn cûa các vÎ BÒ-tát, và Tánh-tÎnh Nit-bàn là chân tánh bän lai thanh-tÎnh và sáng-suÓt cûa vÛ-trø, mà các ÇÙc PhÆt Çã th chÙng.

Trên Çây là k sÖ qua các loåi Nit-bàn, là các quä vÎ cûa Dit-Ç. MuÓn thÃy ÇÜ®c Nit-bàn phäi t¿ mình thân chÙng, phäi th nhÆp Nit-bàn. MuÓn thân chÙng, th nhÆp Nit-bàn phäi tu theo phÜÖng-pháp mà ÇÙc PhÆt Çã dåy trong phÀn ñåo-Ç. 

Ho¢ng Pháp