Make your own free website on Tripod.com
 
PhÆt Hc Ph° Thông
Hóa ThÜ®ng Thích Thin Hoa

NgÛ ñình Tâm Quán

NgÛ ñình Tâm quán là næm phÜÖng pháp quán tܪng Ç ÇØng vng tâm. Vng tâm là cæn bnh chính làm cho con ngÜ©i phin não kh° Çau. Nó thúc ÇÄy ngÜ©i ta chåy theo ngÛ døc, nó che m© lÜÖng tri, làm cho cái tâm, vÓn là sáng suÓt, trª nên tÓi tæm, không bit Çâu là thÆt, Çâu là giä, Çâu là chính, Çâu là tà, Çâu là hay, Çâu là dª.

MuÓn s¿ nhÆn ÇÎnh ÇÜ®c sáng suÓt, muÓn cho lòng ta ÇØng Çu°i theo ngÛ døc mà phäi phin não kh°-Çau, ta phäi tìm phÜÖng-pháp chÆn ÇÙng vng tâm là quán tܪng. Quán là dùng trí hu quán sát, phân tách hay suy nghim Ç tìm ra s¿ thÆt. Có næm phép quán Ç chÆn ÇÙng vng tâm, Ç ÇÓi trÎ næm chÙng bnh chính cûa tâm hÒn chúng ta  là:

 a. Quán S°-tÙc Ç ÇÓi trÎ bnh tán loån cûa tâm trí.
 b. Quán BÃt tÎnh Ç ÇÓi trÎ lòng tham s¡c døc.
 c. Quán TØ bi Ç ÇÓi trÎ lòng sân hÆn.
 d. Quán Nhân duyên Ç ÇÓi trÎ lòng si mê.
 e. Quán Gi§i-phân-bit Ç ÇÓi trÎ lòng chÃp ngã.
Næm phép quán Ãy gi là "NgÛ ñình Tâm Quán".
Quán S° TÙc

BÃt luÆn trong công vic gì, s¿ ÇÎnh tïnh cûa tâm trí là m¶t yu tÓ chính yu Ç thành-công. NhÃt là công vic tu-hành, s¿ ÇÎnh-tïnh tâm thÀn låi càng quan-trng hÖn n»a. NgÜ©i tu hành mà tâm trí luôn luôn tán-loån hc trܧc quên sau, hc sau quên trܧc, tÜ-tܪng thiu tÆp-trung, thì dù có kh° công tu-tÆp, cÛng khó ÇÜ®c kt quä khä-quan, vì th trong phÀn nhiu các tôn giáo, ngÜ©i ta thÜ©ng dùng nh»ng phút "l¡ng lòng", tÆp-trung tÜ-tܪng vào bên trong Ç khám-phá n¶i tâm và soi sáng lë Çåo. Riêng v ñåo PhÆt thì có nh»ng phép quán và thin-ÇÎnh. V thin-ÇÎnh chúng ta së hc ª phÀn Løc Ƕ. ª Çây chúng ta së hc các phép quán.

Phép quán ÇÀu tiên là S° TÙc quán. MuÓn Çi sâu vào các phép quán, trܧc ht phäi bit quán là gì, quán nhÜ th nào, và phäi có m¶t tâm trí ÇÎnh-tïnh không tán loån. MuÓn ÇÜ®c th, trܧc ht phäi tÆp quán S° TÙc. Khi quán S° TÙc Çã thuÀn thøc rÒi thì các phép quán sau m§i dÍ có kt quä, nghïa là m§i có th dit dÀn các tâm bnh: tham, sân, si, mån.
I. ñÎnh nghïa:
Quán s° tÙc là Çm hÖi thª. Quán là tÆp-trung tÜ-tܪng Ç quan sát, phân tích hay suy nghim Çn m¶t vÃn Ç. S° tÙc là tÆp-trung tâm trí Ç Çm hÖi thª ra vào cûa mình, mà møc Çích lá Çình chÌ tâm tán loån.
II. Vì sao phäi Çình chÌ tâm tán loån? 
Tâm trí chúng ta bÎ muôn vic ª Ç©i chi phÓi, khi vui khi buÒn, khi lo vic này khi nghï vic khác, khi mØng khi giÆn, khi thÜÖng khi ghét, không bao gi© ÇÜ®c ÇÎnh-tïnh. Dù cho chúng ta có ngÒi yên m¶t ch, khoanh tay låi, tâm trí chúng ta cÛng không dØng nghÌ, mà vÅn sÓng theo Ç©i sÓng læng xæng r¶n ràng cûa nó. Bao nhiêu hình änh phÙc tåp nhÜ m¶t cuÓn phim hin lên trên màn änh cûa trí óc; và mi hình änh nhÜ th låi mang theo nó m¶t cäm tܪng vui buÒn thÜÖng ghét, cho nên khi ta ngÒi yên, chÌ là Ç cho thân xác ÇÜ®c yên nghÌ, chÙ còn tinh-thÀn thì vÅn hoåt-Ƕng, có nhiu khi låi hoåt-Ƕng nhiu hÖn cä lúc làm vic. HÀu ht chúng ta Çu kh° tâm, b¿c tÙc v s¿ hoåt Ƕng li th©i Ãy cûa tâm trí chúng ta: không muÓn nh§ n»a mà vÅn cÙ nh§, không muÓn thÜÖng n»a mà vÅn cÙ thÜÖng, không muÓn giÆn n»a mà vÅn cÙ giÆn. Làm chû th xác Çã là khó, mà làm chû tinh thÀn låi càng khó hÖn. NhÃt là trong th gi§i máy móc, phÙc-tåp ngày nay, m¶t th gi§i ÇÀy màu s¡c r¶n-ràng, âm thanh chát-chúa, hình-änh kÿ-dÎ, m¶t th gi§i cuÒng-loån trong Ãy, trí-óc không månh-më v»ng-vàng, thì rÃt dÍ bÎ rÓi loån.
Riêng trong phåm vi nhÕ hËp, chúng ta cÛng nhÆn thÃy có nhiu ngÜ©i hc-hành ch¤ng nh§, g¥p vic hay quên, nim PhÆt không thành công, tham-thin quán tܪng ch£ng kt quä, Çu do s¿ tán loån cûa tâm-trí mà ra.
VÆy, muÓn hc-hành mau nh§, g¥p vic không quên, nim PhÆt ÇÜ®c nhÃt tâm bÃt loån, tham thin quán tܪng ÇÜ®c thành t¿u, Çiu cÓt yu là phäi làm sao cho tâm trí ÇÜ®c yên tÎnh.
Vì sao tâm-trí yên tÎnh thì dÍ Çåt ÇÜ®c nh»ng kt quä nhÜ trên? - Ta hãy lÃy thí dø thông thÜ©ng mà nhiu ngÜ©i Çã kinh nghim: Khi ta hc m¶t bài thu¶c lòng hay làm m¶t bài toán vào lúc hoàng hôn hay gi»a cänh náo nhit, thì ta thÃy vÃt vä, khó khæn vô cùng, vì suÓt ngày tâm ta Çã mt mÕi tính-toán læng-xæng, phân tán theo trÀn-cänh. Trái låi, cÛng m¶t bài hc Çó, hay bài toán Çó, mà trong bu°i khuya thanh v¡ng, m¶t mình m¶t bóng v§i ngn Çèn, thì ta låi hc bài rÃt mau thu¶c, làm bài rÃt mau xong, tâm tánh ta hình nhÜ thông minh sáng-suÓt phi-thÜ©ng. Vì sao vÆy? - vì bu°i khuya m§i thÙc dÆy, tâm trí ta yên tÎnh, chÜa bÎ trÀn-cänh chi phÓi.
Ta có th lÃy m¶t thí dø thÙ hai: M¶t cây Çèn dÀu, m¥c dù rÃt l§n ngn, nhÜng khi th¡p lên, bÎ gió tØ bÓn phía Çàn-áp phäi lung lay, leo lét khi m© khi tÕ, có nhiu khi muÓn t¡t. M¶t ngn Çèn nhÜ th chÌ làm hao dÀu rÃt nhiu, chÙ không th soi sáng ÇÜ®c gì ht. NhÜng nu chúng ta lÃy Óng king chøp låi, gió không Çánh båt n»a, ngn Çèn ÇÙng th£ng và toä ánh sáng kh¡p gÀn xa, chiu phá ÇÜ®c m¶t vùng bóng tÓi trong Çêm trÜ©ng.
CÛng nhÜ ngn Çèn, tâm hành giä bÎ bát phong xuy Ƕng, thÃt-tình løc-døc chi phÓi, løc trÀn bûa vây, làm cho tán loån, không soi sáng ÇÜ®c gì cä. VÆy hành giä. muÓn cho tâm ÇÜ®c minh mÅn thì phäi ÇØng cho tán loån, nghïa là phäi ÇÎnh tâm, ÇÎnh càng thâm thì tâm càng tÕ, nhÜ ngn Çèn càng ÇÙng l¥ng thì ánh sáng càng toä. PhÆt dåy: "Tâm có ÇÎnh m§i phát-sinh trí-hu, có trí-hu m§i phá trØ ÇÜ®c vô-minh Ç minh tâm kin-tánh". Sª dï các vÎ Thánh-hin bit ÇÜ®c vic quá khÙ vÎ-lai và có nhiu Çiu thÀn-diu, Çu do tâm Çã ÇÎnh mà phát sanh trí-hu sáng-suÓt, nên m§i ÇÜ®c nhÜ th. Nên Kinh chép: "Ch tâm nhÃt xÙ, vô s¿ bÃt bin", nghïa là ngæn vng tâm låi ÇÜ®c m¶t ch, thì không vic gì ch¤ng thành t¿u. Hành giä muÓn cho tâm mình ht tán loån, ÇÜ®c yên-tÎnh, thì phäi tu phép quán S°-tÙc, m¶t phép quán rÃt dÍ th¿c hành và rÃt kin hiu, ai cÛng có th làm ÇÜ®c. 

III. Nh»ng Çiu cÀn bit trܧc khi quán S° tÙc:

    1. ThÙc æn: Phäi æn nh»ng thÙc æn h®p v§i cÖ-th cûa mình. Nu æn ÇÒ nóng näy quá thì thân-th së bÎ bÙc-rÙc, tâm sanh loån Ƕng. Trái låi, nu æn nh»ng vÆt sanh lãnh, không tiêu hoá ÇÜ®c, thì thân-th së n¥ng-n, lØ ÇØ dÍ sanh buÒn ngû.
    2. ñÒ m¥c: Phäi m¥c cho h®p th©i tit. Khi tr©i n¿c, m¥c ÇÒ mÕng, khi tr©i lånh, m¥c ÇÒ Ãm. Nu trái låi thân th mÃt s¿ Çiu hoà, quán lâu có hiu quä.
    3. Ch ª: Phäi ª ch thanh v¡ng, thì s¿ tu quán m§i mau ÇÜ®c thành công. Nu ch Òn ào, ÇÓi v§i ngÜ©i m§i tu, không sao khÕi bÎ loån Ƕng.
    4. Th©i gi© tu: Nên l¿a nh»ng gi© thanh v¡ng, nhÜ 10 gi© Çêm hay 4 gi© sáng. Chn nh»ng gi© gia Çình ngû ht, chung quanh b§t ting Ƕng.
    5. T¡m rºa: Thân-th phäi thÜ©ng t¡m rºa såch-së, Ç khÕi ngÙa-ngáy bÙc-rÙc trong ngÜ©i.
    6. Cách thÙc ngÒi: Phäi ngÒi kit già (hai chân tréo xp låi gn, thúc vào b¡p v cho sát), ho¥c ngÒi bán già (chân m¥t tréo lên chân trái hay chân trái tréo lên chân m¥t, thúc vào v cho gn gàng). Cách ngÒi này ÇÀu tiên chÜa quen, không sao khÕi bÎ tê chân (chÌ tê chân khi Çang ngÒi thôi); qua th© gian ht tê rÒi thì Çau mõi cä hai chân. Khi ht Çau mõi, v sau ngÒi bao lâu cÛng ÇÜ®c.
    7. LÜng: LÜng phäi ngÒi th£ng nhÜ búc tÜ©ng, Ç cho các kh§p xÜÖng sÓng æn chÎu Çu nhau, nhÜ th m§i ngÒi lâu ÇÜ®c.
    8. Hai tay: Hai cánh tay vòng xuôi xuÓng, hai bàn tay Ç trên hai chân, tay m¥t gác lên tay trái, cách thÙc nhÜ PhÆt ngÒi.
    9. C° và ÇÀu: C° phäi th£ng, ÇÀu hÖi ngã t§i, hai m¡t chÌ mª m¶t phÀn tÜ (nu mª m¡t l§n thì tâm dÍ bÎ loån Ƕng, còn nh¡m låi thì sanh hôn trÀm).
IV. PhÜÖng pháp S°-tÙc.
Khi Çã ngÒi yên-°n và Çúng nhÜ cách thÙc Çã nói trên, hành giä b¡t ÇÀu Çm hÖi thª. Trܧc khi Çm, phäi thª ra hít vào chín mÜ©i hÖi thÆt dài, Ç cho hÖi thª Çiu hoà và nh»ng trÜ®c khí, uÃt khí, n¥ng n trong ngÜ©i Çu tuông ra cä, và thay th vào b¢ng nh»ng thanh khí mát mÈ, trong såch cûa thiên nhiên.
Khi thª ra, hành giä phäi tܪng: "nh»ng Çiu phin não, tham, sân., si, các chÃt bÄn trÜ®c trong ngÜ©i Çu bÎ hÖi thª tÓng ra såch ht, không còn m¶t mäy may nào". Khi hít vào, hành giä nên tܪng: "Nh»ng chÃt nhË nhàng trong såch, sáng suÓt cûa vÛ-trø Çu theo hÖi thª thÃm vào buä vây kh¡p thân tâm."
Khi Çû mÜ©i hÖi rÒi, hành giä b¡t ÇÀu thª Çu Çu, không dài không ng¡n, không mau không chÆm, phäi thª nhË nhàng nhÜ hÖi rùa thª. Nu thª mau và dài thì tâm sanh loån Ƕng, còn thª chÆm và ng¡n thì tâm sanh hôn trÀm, ho¥c bÎ uÃt kit, có khi låi sanh ra giäi-Çãi, rÒi tâm dong-ru°i duyên theo ngoåi cänh. Nên phäi thª cho nhË-nhàng và Çu-Ç¥n, không mau không chÆm, thì trong ngÜ©i m§i ÇÜ®c thÜ th§i khoÈ kho¡n.
TØ Çây m§i b¡t ÇÀu Çm hÖi thª. PhÜÖng pháp Çm hÖi thª có bÓn cách nhÜ sau:
    1. ñm hÖi lÈ: Nghïa là thª hÖi ra Çm m¶t, hít hÖi vô Çm hai, thª hÖi ra Çm ba, hít hÖi vô Çm bÓn, Çm cho Çn mÜ©i, không thêm không b§t, rÒi b¡t ÇÀu Çm tØ m¶t cho Çn mÜ©i låi. CÙ Çm Çi Çm låi trong khoäng nºa gi©, m¶t gi© hay hai gi© tuÿ .
    2. ñm hÖi ch¤n: Nghïa là hít vào rÒi thª ra Çm m¶t, hít vào rÒi thª ra lÀn n»a Çm hai, cÙ tuÀn t¿ nhÜ th Çm cho Çn mÜ©i. Khi Çm Çn mÜ©i låi b¡t ÇÀu Çm m¶t, mãi nhÜ th cho Çn khi nghÌ. PhÜÖng pháp Çm hÖi ch¤n này rÃt thông døng, xÜa nay ngÜ©i ta thÜ©ng dùng và Çm hÖi dÍ hÖn, khÕi bÎ bnh tÒn khí (chÙa låi trong ph°i).
    3. ñm thuÆn: Nghïa là Çm theo hai cách trên.
    4. ñm nghÎch: Nghïa là cÛng dùng hai cách Çm trên, nhÜng Çm ngÜ®c låi tØ mÜ©i Çn m¶t.
Nh»ng Çiu lÀm l¶n thÜ©ng xäy ra trong khi Çm hÖi thª.
Nh»ng Çiu lÀm l¶n mà hành giä thÜ©ng m¡c phäi trong khi m§i b¡t ÇÀu pháp quán S° tÙc là:
    1. Tæng: Nghïa là thª ít mà Çm nhiu, Çm nhäy vt, nhÜ m§i ba lin Çm Çn næm, ho¥c m§i næm mà nhäy lên tám, chín...
    2. Giäm: Nghïa là thª nhiu mà Çm ít, Çm thøt lùi, Çm bÓn rÒi låi Çm ba, hay bäy rÒi låi Çm bÓn...
    3. Vô k: Nghïa là không nh§ rõ mình Çã Çm Çn mÃy rÒi.
Mi khi lÀm-l¶n nhÜ th, phäi b¡t ÇÀu Çm låi. Phäi tÆp cho Çn khi nào không còn m¡c phäi nh»ng lÀm l¶n nói trên, thì tâm trí ÇÜ®c yên tÎnh.
Quán S° tÙc là m¶t phÜÖng pháp ÇÓi trÎ tâm tán loån rÃt hiu nghim và rÃt thông døng trong các môn phái cûa PhÆt giáo, tØ Tiu-thØa cho Çn ñåi-thØa, tØ các nܧc Á-châu cho Çn Tây-phÜÖng. NhÃt là trong các gi§i PhÆt tº NhÆt bän và "u châu, pháp quán này rÃt ÇÜ®c thÎnh hành. NgÜ©i tu-hành áp døng pháp quán này thì tâm ht tán loån, nim PhÆt mau ÇÜ®c "nhÃt tâm bÃt loån", tham thin quán tܪng mau ÇÜ®c thành công.
Không nh»ng kÈ tu-hành, ngÜ©i th gian cÛng nên theo pháp quán này, thì thân th së ÇÜ®c khoÈ månh, tinh-thÀn së ÇÜ®c yên-tÎnh thÖ-th§i, trí-hu låi sáng-suÓt, hc hành mau nh§, suy tính, phán Çoán công vic làm æn ÇÜ®c mau lË phân minh. NhÜng trong mi công vic gì cÛng vÆy, muÓn thành công, tÃt phäi kiên-nhÅn bn chí. PhÜÖng pháp dù hay dù ÇËp bao nhiêu mà thiu chuyên tâm trì chí, thì cÛng không ÇÜa Çn kt quä khä quan nào cä.
Hành giä ÇØng nên thÃy phép quán này dÍ mà khinh l©n, giäi-Çãi, tu m¶t ngày nghÌ mÜ©i ngày, làm nhÜ th tÃt nhiên không bao gi© ÇÜ®c thành công.
Là PhÆt tº, phäi th¿c hành pháp môn Quán S° tÙc này Ç cho tâm trí ht tán loån, trí hu dÍ phát sinh, vô minh chÃm dÙt và trª låi v§i bän-tâm thanh-tÎnh cûa mình.
Quán BÃt TÎnh
rong th gian này, không có ai là không tham sÓng. S¿ tham sÓng này vô cùng mãnh lit, vì nó ÇÜ®c tip nÓi tØ muôn vån th k cho Çn nay. Vì tham sÓng nên chúng sanh tìm ht mi cách Ç ÇÜ®c sÓng, Ç trau dÒi thân mång, và Ç di truyn s¿ sÓng. Vì tham sÓng nên ngÜ©i ta bÃt chÃp cä s¿ bÃt công, phi l và tàn nhÅn, xÃu xa mà mình có th phåm Çn ÇÓi v§i nh»ng ngÜ©i và vÆt chung quanh. Vì tham sÓng, ngÜ©i ta Çã không tØ chÓi hip Çáp, giành gi¿t, cܧp bóc, chém git ngÜ©i ÇÒng loåi, và có khi cä Çn nh»ng ÇÒng bào thân thích n»a. Tóm låi, s¿ tham sÓng là m¶t nguyên nhân chính cûa kh° Çau, tàn phá và cht chóc.
Vä låi, càng tham sÓng bao nhiêu låi càng s® cht bÃy nhiêu. Mà Çã s® cht thì không bao gi© có th vui ÇÜ®c.
HÖn n»a, có ai s® cht mà thoát ÇÜ®c cht Çâu? ñã có sÓng thì tÃt phäi có cái trái låi là cht. Chúng ta thÃy Çó, lòng tham sÓng Çem låi cho ta bit bao hÆu quä tai håi, buÒn thäm, xÃu xa.
NhÜng cu¶c Ç©i, thân mång, thÆt có qu báu, thÆt có xÙng Çáng cho chúng ta tham lam, mn chu¶ng Çn th không?
 ñ xét Çoán Çúng Ç¡n giá trÎ cûa thân mång, ÇÙc PhÆt dåy chúng ta th¿c hành m¶t pháp quán. Pháp quán Çó mnh danh là "quán BÃt tÎnh".
I. ñÎnh nghïa: "BÃt tÎnh" là không såch së, trong lành. Quán bÃt tÎnh tÙc là quán sát m¶t cách tÌ-mÌ, cùng t¶t thân con ngÜ©i Ç nhÆn thÃy r¢ng nó là không trong såch, nhÜ hÀu ht ngÜ©i Ç©i Çu lÀm tܪng.
II. Quán bÃt tÎnh nhÜ th nào?
Trong m¶t bài trܧc, chúng ta Çã bit sÖ qua v pháp quán BÃt tÎnh nhÜ th nào. NhÜng trong bài Çó, chúng ta m§i chÌ bit m¶t phÀn cûa pháp quán bÃt tÎnh mà thôi, nghïa là hành giä muÓn thÃy thân xác mình bÃt tÎnh là bÃt tÎnh nhÜ th nào, thì vào "thi lâm" (rØng bÕ xác ngÜ©i cht) Ç quán sát. Quán nhÜ th, chúng ta m§i bit m¶t phÀn cûa thân bÃt tÎnh này. Låi n»a, cái phÀn Çó cÛng không phäi là phÀn quan trng, vì nó thu¶c v giai Çoån sau khi cht. ñÓi v§i nh»ng ngÜ©i quan nim r¢ng "Cht là ht" thì "quán thây ma" chÜa phäi là phÜÖng thuÓc mÀu nhim Ç h nhàm chán, ghê tªm cái th xác cûa mình và cûa ngÜ©i khác. MuÓn cho h nhàm chán, ghê tªm cái thân xác thì phäi cho h thÃy tÆn m¡t cái bÃt tÎnh cûa nó, tØ khi nó b¡t ÇÀu thành hình cho Çn khi nó bÎ hu hoåi, tØ trong cho Çn ngoài, tØ th cho Çn tܧng. ñ s¿ quán sát ÇÜ®c rÓt ráo, hành giä phäi chia ra nlàm næm phÀn, tuÀn t¿ nhÜ sau:
- Quán chûng tº bÃt tÎnh
- Quán trø xÙ bÃt tÎnh
- Quán t¿ tÜóng bÃt tÎnh
- Quán t¿ th bÃt tÎnh
- Quán chung cänh bÃt tÎnh.
1. Quán chûng tº bÃt tÎnh:
Chûng tº là m¶t h¶t giÓng, là yu tÓ hay nguyên nhân Ç phát sinh. S¿ vÆt nào cÛng có nguyên nhân cûa nó. Thân ta là vÆt h»u vi, dï nhiên cÛng phäi có chûng tº cûa nó.
Chûng tº cûa thân mång gÒm có hai phÀn: phÀn tinh thÀn và phÀn vÆt chÃt. PhÀn tinh thÀn này cÛng gi là thÀn thÙc. ThÙc này là nÖi dung chÙa tÃt cä nghip nhân  lành, d» cûa thân, khÄu, trong quá khÙ; vì th nên cÛng gi là tång thÙc (hay tàng thÙc là nÖi chÙa nhóm). Khi con ngÜ©i cht, cái tång thÙc Ãy vÅn còn, và theo nghip l¿c thin, ác cûa nó mà dÅn sanh ª các loài, ho¥c trÀm luân, ho¥c giäi thoát. Nó là chû nhân ông cûa kip sÓng, là sanh l¿c chính cûa loài h»u tình.
Cái tång thÙc hay thÀn thÙc này lë dï nhiên là không bao gi© trong såch cä, vì nó là kt tinh cûa nh»ng nghip nhân phin não: tham, sân, si. HÍ tham, sân, si là nhiÍm ô là bÃt tÎnh.
ñã bÃt tÎnh thì tÃt phäi tìm bån bÃt tÎnh mà kt giao (ÇÒng thanh tÜÖng Ùng, ÇÒng khí tÜÖng cÀu). ThÀn thÙc này Ç th hin m¶t Ç©i sÓng khác, Çã gá vào, hoà mình vào m¶t chÃt bÃt tÎnh. ChÃt Ãy là cái Çim hoà hip cûa tinh cha, huyt mË. Nói m¶t cách khác rõ ràng hÖn, tÙc là cái thai m§i kt tø vÆy. Mà tinh huyt là gì? - Chính là hai chÃt hôi tanh ª trong con ngÜ©i. S¿ bÃt tÎnh cûa nó, tܪng không cÀn nói, ai ai cÛng rõ.
Xem th thì Çû bit cái chûng tº, cái Çim khªi ÇÀu cûa m¶t thân mång con ngÜ©i, tØ tinh thÀn Çn vÆt chÃt Çu là nhiÍm ô bÃt tÎnh cä, không có gì Çáng Ç t¿ hào và qu chu¶ng.
Trong khi quán, hành giä phäi vÆn døng, tÆp trung l¿c Ç tܪng tÜ®ng m¶t cách rõ ràng, nhÜ thÃy trܧc m¡t tÃt cä s¿ bÃt tÎnh cûa chûng tº, Ç mà nhàm chán thân ngÜ©i, dËp lòng tham luyn.
2. Quán trø xÙ bÃt tÎnh.
Trø xÙ là ch ª. NhÜ chúng ta Çã thÃy ª Çoån trên cái thai hay con ngÜ©i m§i cÃu thành là m¶t khÓi hôi tanh, thì nÖi ª cûa nó cÛng không såch. KÈ xÃu xa, dÖ bÄn thì tìm hoàn cänh xÃu xa, dÖ bÄn mà sÓng, Çó là lë thÜ©ng, không có gì khó hiu. Nói m¶t cách rõ ràng hÖn, ch ª cûa cái thai mà chúng ta muÓn nói Çây, tÙc là cái bào thai. Cái bào thai là m¶t cái bc chÙa ÇÀy máu nh§t, tanh hôi, dÖ bÄn. Cái bào thai n¢m lÅn l¶n và l§n dÀn trong cái bc trong cái bc bé nhÕ dÖ bÄn Çó nhÜ trong m¶t cái ngøc tÓi. NhÜng trong ngøc, dù sao cÛng còn khoäng trÓng Ç xê dÎch, còn có cºa thông hÖi Ç ánh sáng, và không khí lt vào. ChÙ trong cái bào thai, thì cái thai phäi n¢m co rút låi, ÇÀm mình trong nh»ng chÃt nܧc, máu và nh§t vô cùng tanh hôi, và không có m¶t chút không khí hay ánh sáng m¥t tr©i. Cái thai phäi sÓng trong hoàn cänh Ãy không phäi chÌ m¶t ngày, m¶t tuÀn, m¶t tháng mà phäi Çn chín tháng mÜ©i ngày m§i thoát ra ÇÜ®c. Không trách gì, khi m§i ra chào Ç©i, nó Çã khóc thét lên ... Cø Ôn nhÜ hÀu NguyÍn Gia Thiu thì bäo nó:
  " Khóc vì ni thit tha s¿ th",
  " Ai bày trò bãi b nÜÖng dâu".
NhÜng theo ch chúng tôi nghï, nó khóc vì thit tha cho s¿ th vô thÜ©ng thì chÌ m¶t phÀn, mà khóc vì tûi c¿c, khóc Ç phän ÇÓi s¿ giam cÀm quá lâu l¡c, quá tàn nhÅn, quá thiu v sinh, quá mÃt "nhân phÄm" thì Çn mÜ©i!
VÆy quán trø xÙ bÃt tÎnh có nghïa là vÆn døng toàn l¿c, nim Ç nhÆn chân m¶t cách rõ ràng nhÜ thÃy ª trÜóc m¡t cái dÖ bÄn, cái bÃt tÎnh cûa bào thai là ch ª cûa chûng tº, hÀu dËp lòng tham Ç¡m s¡c thân ngÜ©i.
3. Quán t¿ tܧng bÃt tÎnh.
Sau khi Çã thoát bào thai mà ra chào Ç©i b¢ng nh»ng ting khóc, ÇÙa bé b¡t ÇÀu sÓng m¶t Ç©i sÓng riêng bit, có ÇÀy Çû giác quan Ç tip xúc v§i ngoåi cänh, có Çû b¶ phÆn cÀn thit Ç Çiu hoà cu¶c sÓng th xác cûa mình. Nh»ng giác quan bên ngoài và b¶ phÆn bên trong Ãy, thÜ©ng bài tit nh»ng chÃt dÖ bÄn, hôi hám; do Çó, chúng ta bit r¢ng cái thân này không trong såch. VÆy quán t¿ tÜóng bÃt tÎnh là quán nh»ng hình tܧng không såch së, mà mi ngÜ©i Çu có th nhÆn thÃy ÇÜ®c, khi nhìn qua cái hình tܧng bên ngoài cûa xác thân.
Trong mi thân xác, ngoài nh»ng l chân lông thÜ©ng bài tit nh»ng mÒ hôi là nh»ng thÙ nܧc gÀn giÓng nhÜ nܧc tiu, còn có chín l n»a, mi ngày cÛng phäi tit ra nhiu chÃt nhÖ nh§p, hôi hám, g§m ghit. Chín l Ãy là: ÇÜ©ng Çåi, ÇÜ©ng tiu, ming, hai l tai, hai l mÛi và hai con m¡t. Chín l này ch£ng khác gì chín "cái cÓng" l§n có, nhÕ có Ç täi nh»ng thÙ nhÖ nh§p trong ngÜ©i ra. Nói m¶t cách không quá Çáng, thì chín l cÓng này còn dÖ hÖn cä nh»ng l cÓng ta thÜ©ng thÃy ª các Çô thÎ n»a. ThÆt th, m¶t l cÓng dÖ nhÃt cÛng chÌ chÙa Ç¿ng nh»ng thÙ nhÜ nܧc tiu, phÄn, Ç©m, mÛi, Çãi, ghèn, nhÜng ít ra nh»ng thÙ Ãy còn pha tr¶n và chäy theo v§i nܧc lã; chÙ chín l trong ngÜ©i chúng ta, chÌ bài tit r¥t nh»ng thÙ nguyên chÃt nói trên, mà không pha tr¶n v§i nܧc lã nhÜ ª các l cÓng.
ñÃy là nói nÖi thân xác còn Çang khoÈ månh, cÜ©ng tráng; chÙ khi Çau Óm, già nua thân xác không t¿ làm chû ÇÜ®c n»a, thì nh»ng l Ãy t¿ Ƕng xuÃt phát, hay t¿ do Ç cho các thÙ dÖ bÄn trong ngÜ©i chäy ra, thì låi càng ghê g§m hÖn n»a. Nh»ng lúc Ãy thì nh»ng "nguyên chÃt" nó trên låi càng hôi hám, ung Ƕc không khí m¶t cách gay g¡t, khó thª hÖn n»a.
Nh»ng Çiu chúng tôi nói trên Çây không phäi là quá Çáng. Nu bình tâm mà xét, chúng ta së thÃy thân cûa mi chúng ta thÆt Çáng ghê tªm. NhÜng ít khi chúng ta thØa nhÆn nhÜ th, vì tØ lâu Ç©i, lâu kip v§i tánh mê chÃp, v§i tâm tham Ç¡m, nhãn quan cûa chúng ta nhÜ có m¶t bÙc màn nhung løa phû ngang, nên chúng ta trông cái gì cÛng thÃy ÇËp. Và cho Çn khi bÙc màn Ãy Çã bÎ xé toang rÒi, s¿ thÆt xÃu xa, dù có bày ra l¶ liÍu trܧc m¡t, chúng ta cÛng bàng hoàng, không cho là thÆt. Vì th cho nên hành giä muÓn thành công và nhàm chán cái thân này, phäi quán tܪng nhiu lÀn, tØ ngày này qua ngày khác, cho Çn khi nào nhÆn thÃy m¶t cách rõ ràng thân này quä thÆt là bÃt tÎnh m§i thôi.
4. Quán t¿ th bÃt tÎnh.
Chúng ta Çã thÃy chín l cÓng trong ngÜ©i, mi ngày bài tit không bit bao nhiêu là thÙ nhÖ nh§p. VÆy ch¡c ch¡n bên trong thân xác, nh»ng chÃt liu cÃu kt nên th xác cûa chúng ta cÛng không trong såch ÇÜ®c. VÆy quán t¿ th bÃt tÎnh là quán cái th chÃt cûa thân ngÜ©i, Ç nhÆn thÃy nó bÃt tÎnh nhÜ th nào.
Th chÃt cûa con ngÜ©i Çåi khái gÒm ba chÃt:
 ChÃt cÙng: nhÜ xÜÖng, tóc, lông, móng tay ...
 ChÃt lÕng: nhÜ máu, nܧc ming, nܧc m¡t ...
 ChÃt st: nhÜ mª, óc, tu ...
 trong các chÃt Ãy, dù cÙng, mm, hay lÕng Çn Çâu cÛng ch£ng có thÙ nào trong såch.
  • V chÃt cÙng, nhÜ tóc ch£ng hån, là m¶t mÏ quan Ç chÜng din trên ÇÀu. Th thÜ©ng ai cÛng qu nó. NhÜng nu không sæn sóc m¶t cách chu Çáo, không sºa soån nó m¶t cách công phu, nghïa là không trâm cài, lÜ®c gi¡t, không chäi chuÓt, g¶i rºa, xÙc ܧp nܧc hoa, mà Ç bê tha cho nó t¿ do quét bøi, t¿ do dÀm sÜÖng dãi n¡ng, t¿ do rÓi nùi låi Ç làm ° cho trÙng chí sinh nª, thì dù cho không xua Çu°i, ngÜ©i ta cÛng chåy dài, không dám låi gÀn. ñó là chÜa nói, khi ÇÓt cháy hay r©i ra, rÖi vào thÙc æn hay vào ming thì thÆt là nguy him vô cùng. Tóc là thÙ ª nÖi cao qu cûa ngÜ©i mà còn bÃt tÎnh nhÜ vÆy, thì nh»ng thÙ khác nhÜ ru¶t, gan ... låi còn bÃt tÎnh bit chØng nào?
  • V th lÕng, thì nܧc ming là såch nhÃt, vì nó ÇÜ®c ª trong ming là nÖi h¢ng ngày ÇÜ®c lau chùi, súc rºa nhiu nhÃt. Th mà lúc ra khÕi ming, dù là cûa kÈ khác hay cûa chính mình, rûi bÎ dính vào m¥t, vào áo thì ta lin có nh»ng cº chÌ tÕ ra nh©m g§m ngay.
  • V chÃt st, thì não là phÀn quan trng và ÇÜ®c ª trong ÇÀu óc là nÖi cao qu nhÃt. NhÜng thº tܪng tÜ®ng, khi chúng ta Çi xe hÖi, rûi bÎ tai nån, ngÜ©i ngÒi bên cånh ta b ÇÀu, não tr¡ng nhÜ ÇÆu hû tung toé vào m¥t chúng ta, thì ch¡c ch¡n nh»ng ngÜ©i thiu bình tïnh së cht giÃc vì ghê tªm.
  • ChÌ ÇÖn cº m¶t vài thí dø trên, cÛng Çû thÃy rõ ÇÜ®c cái bÃt tÎnh cûa nh»ng chÃt cÃu tåo thành thân th chúng ta. Nu nói nhiu hÖn n»a, låi càng bÃt tÎnh nhiu n»a, và ch¡c ch¡n m¶t sÓ qu vÎ së nh©m g§m mà không Çc tip n»a.
    5. Quán chung cánh  bÃt tÎnh.
    Chung cánh ª Çây là muÓn nói cái giai Çoån hÜ hoåi cûa thân ngÜ©i sau khi trút hÖi thª cuÓi cùng. VÆy quán chung cánh bÃt tÎnh là quán cái bÃt tÎnh cûa thân ngÜ©i sau khi cht.
    ñây là th©i kÿ chung kt cûa mÃy mÜÖi næm sinh trܪng cûa thân th. Trong kinh ÇÙc PhÆt Çã bäo: Thân ngÜ©i do tÙ Çåi giä h®p mà thành, nhÜ th dï nhiên khi cht, xác con ngÜ©i phäi trä v cho tÙ Çåi. Trܧc ht, là hÖi thª trª v v§i phong Çåi. K là hÖi Ãm trª v v§i hoä Çåi. Tip theo là chÃt lÕng trong ngÜ©i trª v v§i thu Çåi, và cuÓi cùng chÃt cÙng và st hoá lÀn theo ÇÎa Çåi. NhÃt là hai thÙ sau này, trong th©i kÿ mm hÜ, tan rã thì trên th gian này không còn thÙ gì nhÖ nh§p hÖn, hôi hám, ghê tªm hÖn n»a. Dù cho xác cht trܧc kia là ngÜ©i thân mn nhÃt Ç©i, nhÜng Ç næm bäy ngày chÜa kÎp tÄm lim, chôn cÃt, thì ta vÅn ghê tªm, không th Çn gÀn bên cånh mà không bÎt mÛi. S¿ thÆt tàn nhÅn này ÇÜ®c phÖi bày nhan nhän kh¡p nÖi trong nh»ng giai Çoån chin tranh. Nói m¶t cách t°ng quát tØ kÈ sang Çn ngÜ©i hèn, tØ kÈ giàu Çn ngÜ©i nghèo, tº kÈ già Çn ngÜ©i trÈ, tØ kÈ ÇËp Çn ngÜ©i xÃu, ai ai Çn giai Çoån chung cánh này, cÛng chÌ có m¶t mùi giÓng nhau: mùi hôi; m¶t chÃt nhÜ nhau: chÃt thúi. Cái bÃt tÎnh cûa con ngÜ©i trong giai Çoån kt thúc này Çã rõ rành rành, tܪng không cÀn phäi giäi bày thêm n»a. 
    Tóm låi qua næm giai Çoån quán bÃt tÎnh này: chûng tº, trø xÙ, t¿ tܧng, t¿ th và chung cánh, chúng ta Çã có m¶t quan nim rõ ràng, chân xác v cái bÃt tÎnh cûa thân ngÜ©i. Cä m¶t th©i gian Ç¢ng Ç£ng, tØ lúc ÇÀu thai Çn khi bÎ vùi xuÓng ÇÃt, quä thÆt thân ngÜ©i không tìm thÃy m¶t tí gì thÖm såch. DÀu có tài hùng bin Çn Çâu, cÛng không ai có th ngu bin cho cái thân bÃt tÎnh trª thành thân tÎnh ÇÜ®c.
    III. Møc Çích và l®i ích cûa quán bÃt tÎnh.
    Có ngÜ©i së hÕi: Tåi sao trong khi cu¶c Ç©i Çã xÃu xa, Çau kh°, ÇÙc PhÆt låi còn våch thêm cho ngÜ©i ta thÃy cái dÖ bÄn nh§p nhúa cûa thân ngÜ©i làm gì? Tåi sao không cho ngÜ©i Ç©i có äo änh r¢ng thân ngÜ©i là ÇËp Çë, trong såch Ç h có th t¿ an ûi và quên lãng m¶t phÀn nào cái xÃu xa cûa kip ngÜ©i, mà låi còn làm cho Ç©i thêm chán chÜ©ng, tuyt vng khi nhÆn rõ cái thân bÃt tÎnh cûa mình.
    Trܧc tiên, chúng ta phäi nhÆn ÇÎnh dÙt khoát r¢ng: ñåo PhÆt là "ñåo nhÜ thÆt", Çåo cûa chân l. ñÙc PhÆt không muÓn lØa phÌnh chúng sanh, lÃy xÃu làm tÓt, lÃy dª làm hay, ho¥c trái låi.
    ThÙ Çn, chúng ta ÇØng bao gi© quên r¢ng: chính cái vng tܪng r¢ng thân ngÜ©i là thÖm såch, ÇËp Çë Çã gây tai ha l§n cho ngÜ©i Ç©i. Vì lÀm tܪng thân ngÜ©i có giá trÎ qu báu, nên ÇÓi v§i chính thân mình thì ngÜ©i ta nâng niu, cung dÜ«ng, tìm ht mi cách, không tØ m¶t hành vi xÃu xa nào Ç nuôi dÜ«ng phøng s¿ nó; ÇÓi v§i thân ngÜ©i khác giÓng thì say mê, Ç¡m ÇuÓi, tìm Çû mi cách Ç chinh phøc, làm cûa riêng cûa mình. Vì s¿ Çánh lÀm giá trÎ, tham Ç¡m s¡c thân giä dÓi Ãy mà cu¶c Ç©i chung cÛng nhÜ riêng, Çã xÃu xa låi càng xÃu xa thêm, Çã Çen tÓi låi càng Çen tÓi thêm.
    Låi n»a, khi Çã Çánh lÀm giá trÎ lÃy xÃu làm ÇËp, lÃy dª làm hay, lÃy thúi làm thÖm thì tÃt nhiên cái ÇËp cái hay, cái thÖm chân thÆt së bÎ bÕ rÖi, không còn ÇÜ®c bit và dùng Çn. Loài ngÜ©i vì Çã tham Ç¡m cái xác thân nhÕ hËp, xÃu xa, ng¡n ngûi, mà bÕ mÃt cái tâm r¶ng l§n ÇËp Çë, trÜ©ng tÒn.
    ñÙc PhÆt khi Çã xé tan cái màn äo änh bao bc xác thân và làm l¶ nguyên hình cái xác thân bÃt tÎnh là nh¢m møc Çích hܧng tÀm m¡t và s¿ hoåt Ƕng cûa kÈ tu hành vào cái giá trÎ chân thÆt ÇËp Çë, r¶ng l§n và trÜ©ng tÒn hÖn.
    NhÜng chúng ta cÛng ÇØng nên kt luÆn m¶t cách sai lÀm r¢ng: cái thân này Çã là bÃt tÎnh, thÓi tham thì hãy hûy dit ngay nó Çi nhÜ næm chøc vÎ tÿ kheo Çã làm, sau khi nghe PhÆt thuyt pháp v cái thân bÃt tÎnh. Làm nhÜ vÆy là Çã xét Çoán m¶t cách nông n°i, máy móc. ñØng khinh trong túi ÇÃt dÖ không có ngc, ch§ cho trong b nܧc m¥n không có vàng. Ch§ nên tܪng r¢ng trong thân bÃt tÎnh này không có PhÆt tánh, mà Çi tìm PhÆt tánh ª Çâu xa. ñÙc PhÆt thÜ©ng dåy: mi chúng sanh Çu có PhÆt tánh. Trong kinh Læng nghiêm, Ngài låi phát minh PhÆt tánh "bÃt sinh dit" trong cái sanh dit. PhÆt tánh hay tánh bÃt sanh dit là cæn bän tinh thÀn cûa ta Çó. Nó thì vô hình nhÜng không mÃt, lÅn l¶n trong "bÃt tÎnh" mà thÜ©ng vÅn thanh tÎnh.
    Bit l®i døng cái thân bÃt tÎnh, vô thÜ©ng này mà tìm ra cái "tÎnh" cái "thÜ©ng", Ãy chính là b°n cûa ÇÙc PhÆt khi dåy phép quán tܪng này.
    Tóm låi, chÖn tâm cûa con ngÜ©i vÅn là tâm thanh tÎnh; nó n¢m s¤n trong xác thân bÃt tÎnh cûa mi chúng sanh. NhÜng vì ngÜ©i Ç©i bÎ phin não tham, sân, si lôi cuÓn, phÌnh gåt nên say mê quay cuÒng Çeo Çu°i theo ngÛ trÀn, løc døc, mà không thÃy ÇÜ®c bän tâm thanh tÎnh.
      MuÓn chÆn ÇÙng s¿ tham Ç¡m quay cuÒng Ãy, ÇÙc PhÆt dåy phäi quán bÃt tÎnh.
      VÆy quán bÃt tÎnh có møc Çích:
  • ñÓi trÎ lòng tham s¡c døc, chÙ không phäi Ç chán Ç©i, t¿ hûy dit mình.
  • DÙt trØ vng nim và giác ng¶ PhÆt tánh, Ç tin månh trên ÇÜ©ng giäi thoát cho mình và ngÜ©i.
  • NhÜng, vàng không t¿ nhiên n¢m s¤n trong tû, ngc ch£ng phäi n¢m khÖi trên ÇÃt. PhÆt tánh cÛng vÆy: Nó không t¿ hin cho ta khi ta an nhiên ngÒi Ç®i. VÆy kÈ tu hành muÓn thành t¿u phép quán này Ç giác ng¶ PhÆt tánh, cÀn phäi gia công tu luyn, và nhÃt là phäi trau dÒi ba ÇÙc tính sau Çây:
  • Sáng suÓt: (trí tu) ñØng Ç cho døc vng làm m© m¡t, lÃy giä làm chÖn, lÃy xÃu làm ÇËp. ñØng h©i h®t nhìn bên ngoài, mà phäi sâu s¡c nhìn h£n bên trong.
  • Thành thÆt: ThÃy thÖm thì nói thÖm, thÃy thÓi thì nói thÓi, ÇØng t¿ ái, ÇØng thiên vÎ, chÌ m¶t m¿c tôn th© s¿ thÆt, dù s¿ Ãy làm cho ta Çau lòng, buÒn tûi.
  • Kiên nhÅn: Phäi bn tâm, trì chí, ÇØng thÃy khó mà ngä lòng; ÇØng thÃy ÇÜ©ng dài mà lùi bܧc. ª Ç©i không có công vic gì tÓt ÇËp mà ch£ng g¥p khó khæn. M¶t nºa s¿ thành công là do ª kiên nhÅn. Nu chúng ta có Çû ba ÇÙc tính nói trên, nhÃt ÇÎnh ta së thành t¿u tÓt ÇËp, trong pháp quán bÃt tÎnh này. 
  •  
    Quán TØ Bi
    Trong các nguyên nhân gây ra Çau kh° cho mình và cho ngÜ©i, tánh nóng giÆn là m¶t nguyên nhân l§n, ch£ng kém gì lòng tham lam và tánh ngu si. TØ vô thÌ Çn nay, s¿ xây d¿ng cûa loài ngÜ©i l§n lao vô k; nhÜng s¿ phá hoåi, vì lòng giÆn d» cûa h, cÛng l§n lao vô cùng. Loài ngÜ©i xây rÒi phá, phá rÒi xây không ngØng, ch£ng khác gì nh»ng ÇÙa trÈ xây nhà trên cát, xây xong rÒi Çåp Çi, Ç rÒi xây låi. Và nguyên nhân cûa s¿ phá hoåi Ãy là lòng nóng giÆn. Có nh»ng s¿ nóng giÆn nho nhÕ trong nhà gi»a v® chÒng làm Ç° v« chén bát; có nh»ng s¿ nóng giÆn gi»a anh em làm u ÇÀu sÜng trán; có nh»ng s¿ nóng giÆn gi»a bån bè làm Çoån tuyt ÇÜ©ng Çi lÓi v; có nh»ng s¿ nóng giÆn gi»a tình ÇÎch hay ÇÒng nghip kinh doanh cÀn phäi thanh toán b¢ng lÜ«i dao, mÛi súng hay l át xit; có nh»ng s¿ nóng giÆn l§n lao hÖn, gi»a nܧc này v§i nܧc khác, màu da này v§i màu da n, chû nghïa này v§i chû nghïa kia, mà kt liÍu là nh»ng thây ma n¢m ng°n ngang trên bãi chin trÜ©ng, nh»ng kÈ tÆt nguyn trong các bnh vin, và nh»ng chic khæn tang trên ÇÀu các cô nhi quä phø ...
    TÃt cä nh»ng tai ha trên Çu do sân hÆn mà ra. Sân hÆn n¢m s¤n trong lòng mi ngÜ©i, nhÜ nh»ng ngn lºa âm Ì cháy, nhÜ nh»ng ngòi thuÓc súng s¤n sàng bùng n° bÃt luÆn lúc nào. Lºa g¥p lºa, thuÓc súng g¥p thuÓc súng, không nói, ch¡c ai cÛng bit tai håi do chúng gây ra l§n lao nhÜ th nào.
    I.ñÎnh nghïa:
    Thông thÜ©ng, ngÜ©i ta có quan nim sai lÀm r¢ng: TØ bi là bi løy, mm yu, than khóc, tiêu c¿c... NgÜ©i ta tܪng r¢ng hÍ Çã tØ bi, thì ai muÓn làm th nào, mình cÛng chÎu; sÓng trong hoàn cänh th nào mình cÛng phäi theo, thiu tinh thÀn tin thû... Tóm låi, tØ bi theo nghïa thông thÜ©ng là than khóc và nhu nhÜ®c.
    NhÜng thÆt ra, tØ bi theo Çåo PhÆt có nghïa khác xa. PhÆt dåy: "TØ næng d» nhÃt thit chúng sanh chi låc; Bi næng båt nhÙt thit chúng sanh chi kh°", nghïa là: TØ là Çem vui cho tÃt cä chúng sanh; Bi là dit trØ cái kh° cho tÃt cä mi loài. Dit kh° và cho vui Çó là tÃt cä nguyn vng và hành Ƕng l®i tha, cÙu Ç©i cûa ngÜ©i có lòng tØ bi. Th nên, tØ bi không phäi là thø Ƕng, là trÓn Ç©i hay nhu nhÜ®c. Cái kh° và cái vui nói ª Çây không chÌ là kh° và vui vÆt chÃt mà gÒm cä kh° và vui tinh thÀn.
    Ht kh° và ÇÜ®c vui tÙc là hai khía cånh cûa cu¶c Ç©i, nhÜng không th r©i nhau ÇÜ®c. Khi ÇÜ®c vui m¶t phÀn nào, tÙc là Çã b§t kh° m¶t phÀn nào, Ãy là trong TØ có Bi; và trái låi, khi b§t kh° m¶t phÀn nào, tÙc Çã có vui m¶t phÀn Ãy, nhÜ th trong Bi có TØ. CÛng nhÜ m¶t ÇÙa bé Çang kh° sª vì låc ÇÜ©ng, bng có ai chÌ ÇÜ©ng cho nó, nó lin vui mØng và ht kh°.
    II.So sánh TØ Bi v§i Bác Ái:
    Bác ái là tình thÜÖng yêu r¶ng l§n. NhÜ th thì bác ái và tØ bi có m¶t tính chÃt giÓng nhau, chÌ khác nhau ª ch r¶ng hËp, sâu cån mà thôi. Có ngÜ©i cho r¢ng bác ái r¶ng hÖn tØ bi. Cho  nhÜ th là chÜa hiu rõ nghïa hai ch» TØ-Bi. NhÜ trên Çã ÇÎnh nghïa: TØ là cho vui tÃt cä chúng sanh; Bi là dit trØ mi ni kh° cho tÃt cä mi loài. Chúng ta Çã bit PhÆt dùng hai ch» chúng sanh là Ç chÌ cho tÃt cä mi sinh vÆt. VÆy T¯ là cho vui cho tÃt cä mi sinh vÆt, chÙ không phäi riêng cho loài ngÜ©i. TÃt cä mi vÆt có s¿ sÓng Çu ÇÜ®c chung hܪng tình thÜÖng Ãy. Còn BI là dit trØ mi ni kh° cho chúng sanh. Chúng ta nên Ç trong câu ÇÎnh nghïa ch» Hán, các kinh dùng ch» "båt" nghïa là nh° tÆn gÓc rÍ. Vâng, nh° tÆn gÓc rÍ cûa cái kh°, chÙ không phäi chÌ thoa dÎu cái quä kh° trong hin tåi, mà Ç m¥c cho cái nhân gây ra kh° mãi v sau. NgÜ©i có lòng Bi là vØa thoa dÎu vt thÜÖng Çau kh° trong hin tåi mà vØa ch»a cho khÕi nguyên nhân gây ra Çau kh°, nhÜ ngÜ©i làm vÜ©n, không phäi chÌ phác cho såch cÕ trên m¥t ÇÃt, mà còn Çào sâu xuÓng dܧi, nh° cho ht gÓc rÍ cûa cÕ n»a.
    NhÜ th thì TØ bi, v phÜÖng din không gian, bao gÒm tÃt cä mi loài, còn v phÜÖng din th©i gian, bao gÒm tÃt cä quá khÙ, hin tåi và tÜÖng lai. Còn Bác ái thì chÌ chú trng nhiu v loài ngÜ©i mà ít Ç Çn sinh vÆt; và chÌ lo cÙu kh°, cho vui trong hin tåi mà ít nghï Çn cái quä trong tÜÖng lai.
    Nói m¶t cách khác, TØ bi là gÒm ht nghïa Bác ái ª trong, còn Bác ái thì ch£ng trùm ÇÜ®c l TØ bi.
    III.TØ Bi cÙu kh° và cho vui nhÜ th nào?
    Trong khi so sánh TØ-bi v§i Bác-ái, chúng tôi Çã nói, v phÜÖng din không gian, TØ bi bao gÒm tÃt cä mi loài.  ThÆt th, tình thÜÖng cûa Çåo PhÆt vô cùng r¶ng l§n. PhÆt dåy không ÇÜ®c sát sanh ngÜ©i mà cä muôn vÆt n»a. NgÜ©i PhÆt tº chân chính, trit Ç tuân theo l©i PhÆt dåy, không nh»ng không git håi sinh vÆt Ç æn, mà cÛng không git håi sinh vÆt trong các cu¶c sæn b¡n hay câu cá Ç mua vui. Ngày xÜa, các vÎ Tÿ kheo trܧc khi uÓng nܧc ao hÒ, phäi dùng m¶t cái lc Ç lc nܧc, nhÜ th vØa h®p v sinh, vØa tránh khÕi sát sinh nh»ng sanh vÆt nhÕ ª trong nܧc. Mi khi vào cÀu, nh»ng ngÜ©i tu hành phäi gõ xuÓng ÇÃt ba ting, Ç cho sinh vÆt dܧi cÀu bit mà tránh trܧc. Nh»ng cº chÌ Ãy m¥c dÀu nhÕ nh¥t, nhÜng Çã th hin m¶t cách chân thành lòng tØ bi cûa ngÜ©i PhÆt tº chân chính. Chính nh© lòng tØ bi Ãy mà cu¶c Ç©i b§t kh¡c nghit, kh° Çau, s¿ chém git b§t tàn khÓc, chin trÜ©ng ÇÜ®c thu hËp, ngÜ©i và vÆt không còn sát håi nhau, mà trái låi còn xem nhau nhÜ anh em.
    NhÜng nu chÌ cho vui và dit kh° trong hin tin mà không nghï Çn cho vui và dit kh° trong tÜÖng lai thì cÛng chÜa gi ÇÜ®c là TØ bi. Bªi th, cÀn phäi gây nhân vui và dit nhân kh°. Nhân vui và nhân kh° ª Çâu mà có? -  Trong kinh thÜ©ng dåy: Kh° do nghip, nghip do ho¥c. Ho¥c tÙc là phin não.  Phin não Çu ª trong tâm mi chúng ta. Tâm là nguÒn gÓc cûa mi hành Ƕng, cûa mi kt quä. VÆy thì quä kh° hay vui chÌ do tâm cä. Tâm chúng sinh ÇÀy dÅy phin não tÆt xÃu, dung chÙa vô sÓ h¶t giÓng cay chua, Ç¡ng Ƕc. Dï nhiên, nh»ng mÀm mÓng Ãy së tr° ra nh»ng quä kh° gian lao. Bªi th, ñåo PhÆt rÃt chú trng vÃn Ç tu tâm, dÜ«ng tánh cho chính mình và ngÜ©i.
    MuÓn cÙu kh° cho thÆt tình, ch¤ng nh»ng lo cÙu kh° quä, mà còn phäi trØ nhÖn kh° cho s§m. Th m§i Çúng nhÜ ÇÎnh nghïa Çã nói ª trên v ch» BI (båt nhÙt thit chúng sinh chi kh°). Ch£ng hån, muÓn m¶t ngÜ©i nào khÕi bÎ cái kh° tù Çày, lao l, b¡t b§, hành hå, ta phäi dåy h ÇØng tham lam, tr¶m cܧp và cÀn phäi bit bÓ thí, qu trng cûa cäi cûa ngÜ©i. MuÓn cho ngÜ©i nào khÕi kh° vì s¿ chia rë, sát håi, thù h¢n, ta phäi dåy h ÇØng sân và cÀn phäi bit nhu hòa, nhÅn nhøc. MuÓn cho ngÜ©i nào khÕi kh° vì s¿ ngu si cám d, bóc l¶t, khinh hèn, ta phäi dåy h ÇÜ®c sáng suÓt, giác ng¶ cänh Ç©i. Khi h hiu rÒi, tÃt nhiên không bäo h tránh kh°, h vÅn tránh.
    MuÓn cho s¿ nghip l®i tha này ÇÜ®c hoàn toàn, ngÜ©i tu hånh TØ-bi, còn có b°n phÆn phäi chÌ bäo cho ngÜ©i chung quanh nh»ng phÜÖng pháp tu hành cho có hiu quä, nhÜ nim PhÆt, tham thin ch£ng hån, Ç cho tâm ÇÎa cûa h ÇÜ®c tæng trܪng công ÇÙc lành.
     
    IV.PhÜÖng pháp quán TØ Bi.
    Trong các Çoån trên, chúng ta Çã phân tích nghïa và tác døng cûa tØ bi. Chúng ta Çã thÃy ÇÜ®c giá trÎ tÓt ÇËp và l§n lao cûa tØ bi. ñn Çây chúng ta hãy Ç cÆp Çn vÃn Ç: "làm th nào Ç huân tÆp ÇÜ®c lòng tØ bi".
    M¶t trong nh»ng phÜÖng pháp hiu nghim Ç huân tÆp lòng tØ bi là "quán tØ bi". Quán TØ bi có ba tØng b¿c thÃp cao, tùy theo cæn cÖ cûa ba hång tu hành:
    a. Chúng sinh duyên tØ: Pháp quán này thÜ©ng dành cho hång tu tiu thØa th¿c hành.
    Chúng sinh duyên tØ, nghïa là lòng tØ bi do quán sát cänh kh° cûa chúng sinh mà phát khªi.
    Chúng sinh tÙc là muÓn nói Çn nh»ng hång còn Çang say mê, chìm Ç¡m trong b kh° sanh tº, còn Çang trói mình trong vòng phin não nhiÍm ô. Ch£ng hån nhÜ loài ª ÇÎa ngøc bÎ hành phåt Çû Çiu, ngå quÌ bÎ Çói khát bÙc bách, súc sanh bÎ cänh dao th§t hành hình, A-tu-la Çãu tranh, chém git. ñn nhÜ chúng sinh ª cõi tr©i tuy vui thú, nhÜng vÅn còn bÎ ngÛ-suy-tܧng hin, luân hÒi, Ça låc nhÜ thÜ©ng. Và gÀn hÖn ht là loài ngÜ©i, cÛng chÎu không bit bao nhiêu là cänh kh°, tØ vÆt chÃt Çn tinh thÀn, tØ cá nhân Çn Çoàn th. NhÃt là ÇÓi v§i luÆt vô thÜ©ng: sanh, già, bÎnh, cht, chÜa ai thoát khÕi ÇÜ®c. ñã không thoát ÇÜ®c mà låi còn vô tình gây chuÓc thêm lÃy kh°, l¡m khi cÙ quên mÃt cái tu°i già, mi ngày mi chÒng chÃt, thÆt Çáng thÜÖng håi!
    VÆy, ÇÙng trܧc nh»ng cänh kh° cûa chúng sinh, ngÜ©i PhÆt tº phäi làm th nào? - Phäi phát lòng tØ bi! NhÜng làm sao cho lòng tØ bi Ãy ÇÜ®c phát? 
    ñÙc PhÆt có dåy chúng ta phäi quán sát tÃt cä chúng sinh trong løc Çåo, mÜ©i phÜÖng Çu nhÜ bà con thân thu¶c.
    ñây là phÜÖng pháp ÇÀu tiên Ç hòa h®p v§i mi chúng sinh. Dùng cäm tình mà tÆp quán TØ bi. Trܧc kia chúng ta có thói quen là cái gì ngoài "ta" thì ít khi quan tâm Çn. Gi© Çây, quán TØ bi tÙc là chúng ta Çã phá cái vÕ ích k hËp hòi Ãy mà giác ng¶ và nhÆn ÇÎnh r¢ng:
  • Th gi§i cûa loài ngÜ©i chúng ta Çang ª Çây, t nhÜ m¶t cái nhà l§n, nÖi sum hp và Çoàn kt cûa Çåi gia Çình. VÅn bit r¢ng nhân loåi khác nhau v màu da, chûng t¶c; nhÜng cái khác Çó ch£ng qua là khác v b ngoài, chÙ là ngÜ©i thì ai ai cÛng có m¶t thân hình xÜÖng thÎt nhÜ nhau, cÛng ÇÒng s® kh° Üa vui, bit xÃu bit tÓt v.v... Vì th ÇÓi v§i ngÜ©i l§n tu°i, ta phäi kính trng nhÜ ông bà cha mË, ngÜ©i ngang hàng hay tu°i xÃp xÌ, xem nhÜ anh chÎ em ru¶t thÎt; ngÜ©i nhÕ tu°i hÖn n»a xem nhÜ con cái cháu ch¡t ....
  • R¶ng ra m¶t tÀng n»a, ÇÓi v§i chúng sanh trong næm loåi, chúng ta hãy xem nhÜ nh»ng thành phÀn cûa Çåi gia Çình là chú, bác, cô, gì ... VÅn bit r¢ng v hình thÙc, loài ngÜ©i khác v§i loài khác, và nhiu khi ta không g¥p m¥t n»a, nhÜng xét cho cùng, Çã là chúng sinh, thì tÃt nhiên ÇÒng chung m¶t nguÒn sÓng, và Çã có sÓng thì tÃt nhiên Çu ham sÓng s® cht, Çu bit cäm ni thÃy, g¥p và nh© cÆy ÇÜ®c là loài súc sinh. Tuy chúng không bit nói nhÜ chúng ta, nhÜng nu chúng ta ÇÓi Çãi tº t, chúng cÛng bit thÜÖng mn và trung thành v§i ta. Tuy không có hc thÙc, chúng vÅn nghe l©i ta và giúp Ç« ta trong nhiu công vic n¥ng n. Ch£ng qua vì nghip n¥ng nên Ç©i này chúng làm súc vÆt, nhÜng bit Çâu Ç©i trܧc, chúng không phäi là anh em cûa ta? Và sau này, bit Çâu chúng låi không së là bà con quyn thu¶c cûa ta?
  • PhÜÖng pháp tu tÆp cûa Tiu thØa này tuy chÜa phá ÇÜ®c ngã chÃp, nhÜng cÛng Çã mª r¶ng ÇÜ®c phåm vi hËp hòi cûa cái ngã nhÕ và th nhÆp vào cái ngã to hÖn là Çåi gia Çình; rÒi tØ cái ngã to tình cäm Ãy, së chuyn dÀn sang giai Çoån l trí cao siêu hÖn, b¢ng phép quán "Pháp duyên tØ" sau Çây.
    b.Pháp duyên tØ: Pháp duyên tØ là lòng tØ bi do duyên "Pháp tánh" mà phát khªi. ñây là pháp quán dành cho các bÆc Trung thØa.
    Hành giä trong khi tu pháp môn này, quán sát thÃy tÃt cä chúng sinh, cùng mình Çu ÇÒng m¶t "pháp gi§i tánh", nên chúng sinh Çau kh° là mình Çau kh°; vì vÆy hành giä khªi lòng tØ bi cÙu kh°, ban vui cho tÃt cä chúng sinh. ñn ÇÎa vÎ này, các ngài không còn phân bit là nam hay n», không còn quan nim mình khác v§i ngÜ©i, không nghï r¢ng Çó là bà con quyn thu¶c, chÌ thÃy mình cùng ngÜ©i ÇÒng m¶t "pháp gi§i tánh" mà thôi. BÒ tát Çã nhÆn chúng sinh và mình ÇÒng m¶t bän th, nên khi cÙu kh°, không cÀn bit Çó là ai, và khi làm, không chÃp mình Çã làm. Chúng sinh có kh° thì BÒ tát có Bi. S¿ thông cäm t¿ nhiên Ãy nhÜ tình thiêng liêng gi»a mË và con, hÍ có cäm là có Ùng, nhÜ tánh sÓt s¡ng cûa vÎ y sï có lÜÖng tâm nhà ngh, hÍ thÃy bnh thì lin trÎ. V§i nghïa này, trong kinh Trung A-hàm có t dø: Trܧc m¶t nån nhân bÎ trúng tên Ƕc, vic làm cÀn kíp hÖn ht cûa vÎ thÀy thuÓc là phäi rút tên Ƕc Ãy ra lÆp tÙc. Ông không cÀn phäi hÕi ngÜ©i Ãy tên gì, ª Çâu, còn ai, cÛng không cÀn coi cây tên Ãy làm b¢ng gì, ai b¡n v.v...
    S¿ cÙu kh° cho chúng sinh, ÇÓi v§i các vÎ BÒ tát Çã chÙng ÇÜ®c "pháp duyên tØ" này cÛng nhÜ th, chÌ nh¡m møc Çích làm sao cho kÈ khác ht kh° ÇÜ®c vui mà thôi.
    c.Vô duyên tØ: Trong phåm vi bài này, chúng ta chÌ nên hc qua hai hång tØ bi trên. Còn loåi tØ bi thÙ ba tÙc là "vô duyên tØ" là m¶t loåi cao siêu Ç¥c bit cûa ñåi thØa, chúng ta chÜa Çû cæn cÖ, trình Ƕ tu tÆp. Tuy nhiên, Ç có m¶t nim ÇÀy Çû v lòng tØ bi,chúng ta cÛng nên bit qua v loåi này.
    Vô duyên tØ, là lòng tØ bi không có tâm næng duyên và cänh bÎ duyên, không còn døng công, không còn quan sát, ÇÓi Çãi gi»a mình v§i ngÜ©i, mình và vÆt nhÜ hai thÙ tØ bi trܧc. Lòng tØ bi này xÙng theo th tánh chÖn tâm mà t¿ khªi ra bao la, trùm kh¡p, không thiên lch m¶t nÖi nào. CÛng nhÜ ánh sáng m¥t tr©i chiu kh¡p cä gÀn xa, không phân bit thÃp cao, không chú m¶t nÖi nào, chiu soi tÃt cä m¶t cách vô tÜ và không døng công.
     
    V.L®i ích cûa pháp quán TØ bi:
    Có ngÜ©i lo l¡ng nu ai cÛng tØ bi thì trª thành nhu nhÜ®c, dân t¶c së yu hèn, và s¿ tham tàn bóc l¶t së lØng lÅy v.v....
    Lo nhÜ th là quá lo xa mà thành ra không th¿c t. TØ xÜa Çn nay, loài ngÜ©i không phäi kh° sª vì quá tØ bi, xã h¶i không phäi yu hèn, Çäo Çiên vì tình thÜÖng quá rông l§n. Trái låi, s¿ Çau kh° cûa cá nhân cÛng nhÜ cûa Çoàn th, m¶t phÀn l§n là do lòng ngÜ©i còn Ƕc ác. M¶t nhÆn xét không ai có th chÓi cãi ÇÜ®c là m¶t xã h¶i càng væn minh thì lòng ác Ƕc càng b§t, tình thÜÖng càng tæng thêm, hay ngÜ®c låi, tình thÜÖng càng tæng, ác Ƕc càng giäm, thì xã h¶i càng væn minh, hånh phúc. Hãy khoan lo s® lòng tØ bi làm cho con ngÜ©i mm yu, mà chÌ nên lo s®, nu s¿ thù h¢n, Ƕc ác không giäm, thì loài ngÜ©i ch¡c ch¡n së bÎ tiêu dit.
    Khái lÜ®c theo kinh Tæng-NhÃt A-hàm thì ngÜ©i quán TØ bi së ÇÜ®c nh»ng l®i ích nhÜ sau:
    a.Khi thÙc hay ngû Çu ÇÜ®c an vui.
    b.Hin tåi ÇÜ®c nhiu ngÜ©i thÜÖng.
    c.SÓng trong Ç©i không bÎ tai nån tr¶m cܧp.
    NhÜng th¿c hành pháp quán TØ bi, không phäi chÌ Ç chúng ta cÀn nh»ng quä báo l®i ích riêng cho mình, và chÌ có bÃy nhiêu Çó. Møc Çích chúng ta tu là cÓt làm sao cho chúng ta và mi chúng sinh trong løc Çåo Çu khÕi kh° ÇÜ®c vui. Lë tÃt nhiên, trong khi tu chúng ta së:
  • TrØ ÇÜ®c lòng sân hÆn Ƕc ác.
  • DËp ÇÜ®c ngã chÃp hËp hòi.
  • ñoàn kt ÇÜ®c v§i mi ngÜ©i.
  • ñ©i sÓng cá nhân và Çoàn th nh© th ÇÜ®c vui vÈ, có nghïa.
  •       TØ bi là m¶t phÜÖng thuÓc trÎ tâm sân hÆn. Sân hÆn ÇÀu mÓi sát håi ghê g§m, là chìa khóa cûa tÃt cä kho t¶i li. TrØ ÇÜ®c nó tÙc là trØ ÇÜ®c git chóc, và dÆp t¡t ÇÜ®c cái ngòi bin loån. Bao nhiêu súng Çån và nhÃt là bom nguyên trª së trª thành vô døng. Trong nhân loåi, không còn ai là cØu ÇÎch, không còn giai cÃp bóc l¶t, Çãu tranh. Ai cÛng là ngÜ©i Çáng thÜÖng, Çáng giúp Ç«. Gi»a ngÜ©i và ngÜ©i, gi»a ngÜ©i và vÆt së có m¶t s¿ liên låc, Çoàn kt mÆt thit. Con ngÜ©i së vô cùng sung sܧng khi thÃy xung quanh mình Çu là bà con quyn thu¶c, bÓn bin Çu là anh em và cùng chan hòa trong PhÆt tánh.
     
    Quán Nhân Duyên
     A. Mª ñ
      NgÜ©i Ç©i, vì không hiu d¿ vÆt trong vÛ trø này tØ Çâu mà có, cho nên sanh ra nhiu quan nim sai lÀm. Có ngÜ©i nghï r¢ng vÛ trø do t¿ nhiên sanh. Có ngÜ©i låi nghï vÛ trø do m¶t vÎ thÀn toàn trí, tòan næng tåo ra v.v... 
      Theo ñåo PhÆt thì vÛ trø là vô thÌ, nghïa là không có Çim khªi ÇÀu, và mi s¿ mi vÆt trong vÛ trø không th ÇÙng riêng m¶t mình mà có ÇÜ®c; trái låi, phäi nÜÖng nh© nhau mà thành. Nói m¶t cách khác, tØ vÆt l§n cho Çn vÆt nhÕ, tØ vÆt h»u hình cho Çn vô hình, Çu không ngoài nhân duyên mà có. Vì th, trong kinh PhÆt thÜ©ng nói: "ChÜ pháp tùng duyên". 
      S¿ hin h»u cûa loài h»u hình, hay nói riêng cûa loài ngÜ©i, cÛng không ngoài công l Ãy ÇÜ®c.MuÓn hiu rõ m¶t cách tÜ©ng tÆn cái guÒng máy cûa s¿ sanh tº luân hÒi cûa kip trong b kh° trÀn gian, chúng ta cÀn phäi hc l "ThÆp nhÎ nhân duyên". Sau khi hiu rõ l thÆp nhÎ nhân duyên, chúng ta låi còn phäi tìm hiu phÜÖng pháp Ç dÙt trØ cái vòng lÄn quÄn sanh tº luân hÒi n»a. 
      MuÓn hiu và dÙt trØ cái vòng sanh tº luân hÒi, chúng ta phäi hc và th¿c hành pháp quán nhân duyên, mà chúng tôi xin trình bày trong bài giäng này. 
    B. Chánh ñ 
    I. ñÎnh Nghïa 

      Sao gi là "Nhân duyên"? Nhân là nguyên nhân, chÌ cho nh»ng s¿ vÆt chính Çó làm nhân, tr¿c tip sanh ra m¶t vÆt khác, nhÜ håt lúa làm nhân sanh ra cây lúa. Duyên là tr® duyên, chÌ cho nh»ng vÆt gì có tánh cách tr® gíup tr¿c tip hay gián tip cho vÆt khác ÇÜ®c thành. NhÜ phân, nܧc, ánh sáng, nhân công...là tr® duyên giúp cho håt lúa ÇÜ®c thành cây lúa. VÆy nhân duyên là chÌ cho các vÆt làm nhân cho nó mà cÛng vØa là tr® duyên cho tÃt cä vÆt chung quanh nó. 

      Ch» "Nhân duyên" låi có nghïa thÙ hai: Các vÆt Çu là "nhân", các "nhân" Çó "duyên" v§i nhau mà thành ra các vÆt khác. NhÜ vôi, gåch, ngói, g v.v...là nhân, các nhân này duyên nhau (nÜÖng giúp) mà thành ra cái nhà. Vì các pháp trùng Çip nhiu l§p làm duyên cho nhau, mà thành ra vÆt th này hay th khác, nên trong kinh chép: "ChÜ pháp trùng trùng duyên khªi". 

    II. Thành PhÀn Cûa Nhân Duyên 

     ñoån trên Çã nói: "Các pháp do nhân duyên hòa h®p sanh". VÆy nh»ng nhân duyên gì sanh ra loài h»u tình". ñó là mÜ©i hai nhân duyên sau Çây: 

    1. Vô minh, 2. Hành, 3. ThÙc, 4. Danh s¡c, 5. Løc nhÆp, 6. Xúc, 7. th, 8. Ái, 9. thû, 10. H»u, 11. Sanh, 12. Lão tû. 

    1. Vô minh có nhiu nghïa và nhiu loåi: 
     

    a. Theo ñåi ThØa giäi thích: "Không tÕ ng¶ chân tâm gi là vô minh" (BÃt giác Ç nhÃt nghïa Ç, vÎ chi vô minh). 
    b. Thông cä ñåi ThØa và Tiu ThØa giäi thích: "Hiu bit các pháp không Çúng nhÜ thÆt (hiu sai lÀm), nên gi là vô minh" (BÃt nhÜ thÆt tri chÜ Ç l, vÎ chi vô minh); nhÜ vô ngã mà chÃp thÆt ngã, vô pháp mà chÃp thÆt pháp v.v... 
    c. Ngoài ra, còn nh»ng nghïa thông thÜ©ng nhÜ: vô minh là không sáng, tÓi tæm, m© ám, si mê v.v... 
      Vô minh, låi có khi Ç chÌ các phin não nhÜ tham, sân, si. XÜa có ngÜ©i Çn chùa hÕi: 
      - Th nào là vô minh? 
     T° sÜ trä l©i: 
      - Quê mùa dÓt nát Çn th, cÛng Çn chùa hÕi Çåo l ! 
     Ông khách n°i giÆn, m¥t mày ÇÕ bØng...T° sÜ nói tip: 
      - Vô minh là Çó (chÌ cái sân), Çó là vô minh. 
      Vô minh có khi chÌ riêng cho Si tâm sª. NhÜ nói "Ƕc hành vô minh" hay "tÜÖng Üng vô minh" là Çu chÌ riêng cho "si tâm sª": Khi nó khªi riêng m¶t mình, ho¥c chung cÛng v§i phin não, tham, sân v.v... 

      Vô minh låi phân ra hai loåi: cæn bän vô minh và chi måt vô minh. NhÜ trong mÜ©i hai nhân duyên, cái "vô minh" ÇÀu là cæn bän, vì nó là gÓc sanh ra các vô minh sau; còn "ái, thû, h»u" là chi måt vô minh. Trong tÙ ho¥c, thì kin ho¥c, tÜ ho¥c, trÀn sa ho¥c là chi måt vô minh; còn vô minh ho¥c là cæn bän vô minh. Trong ngÛ trø ÇÎa, thì kin nhÃt xÙ trø ÇÎa, døc ái trø ÇÎa , s¡c ái trø ÇÎa và h»u ái trø ÇÎa là chi måt vô minh, còn vô minh trø ÇÎa là cæn bän vô minh. 

    1. Nói chung låi, tÃt cä phin não, ho¥c thô, ho¥c t cûa ñåi ThØa hay Tiu ThØa, có tánh cách làm cho chân tâm bÎ Än, gÜÖng trí tu lu m© thì gi là vô minh. 
    2. Hành là hành Ƕng , tåo tác. Do vô minh phin não n°i lên, làm cho thân, khÄu, , tåo tác ra các nghip lành hay d» nên gi là "hành". 
    3. ThÙc là thÀn thÙc, chÌ cho phÀn tinh thÀn. Do thân, khÄu, , ba nghip tåo tác nh»ng nghip lành hay d» nên khi cht rÒi, các nghip dÅn d¡t thÀn thÙc Çi lãnh th quä báo (thân) kh° hay vui ª Ç©i sau. 
    4. Danh s¡c là thân th. Trong thân th ngÜ©i có hai phÀn: 
    a. PhÀn tinh thÀn (tâm) chÌ có tên kêu gi, chÙ không có hình s¡c nên gi là "danh". 


    b. PhÀn th chÃt có hình s¡c, nên gi là "s¡c". 

    5. Lúc nhÆp, gi nôm na là sáu ch vào. Khi Çã có thân th rÒi, cÓ nhiên phäi có sáu cæn (m¡t, tai, mÛi, lÜ«i, thân và ) là ch cûa sáu trÀn (s¡c, thinh, hÜÖng, vÎ, xúc và pháp) phän änh vào, nên gi là "løc nhÆp". 

    6. Xúc là tip xúc. Trong sáu cæn, ngoài sáu trÀn thÜ©ng g¥p g« tip xúc v§i nhau, nhÜ m¡t tip xúc v§i s¡c, tai tip xúc v§i ting, mÛi tip xúc v§i mùi, lÜ«i tip xúc v§i vÎ, thân tip xúc v§i Ãm lånh, trÖn nhám, tip xúc v§i pháp trÀn. 

    7. Th là lãnh th. Khi sáu cæn tip xúc v§i sáu trÀn, rÒi lãnh th nh»ng cänh vui hay buÒn, sܧng hay kh°, hay cänh bình thÜ©ng. 

    8. Ái là Üa muÓn. Khi lãnh th cänh vui thì sinh lòng tham, muÓn làm sao cho ÇÜ®c, khi g¥p cänh kh° thì sanh tâm sân hÆn, buÒn rÀu, muÓn xa lìa, g¥p cänh bình thÜ©ng th©i si mê. ñây là cái Ƕng cÖ thúc ÇÄy thân, khÄu, , tåo tác các nghip. 

    9. Thû là gi» lÃy, tìm cÀu; nói r¶ng ra là các hành Ƕng tåo tác. Do g¥p cänh thuÆn thì tham cÀu, g¥p cänh nghÎch låi sân, si muÓn xa lìa; møc Çích là muÓn tìm phÜÖng này k n Ç bäo thû cho ÇÜ®c bän ngã cûa mình. Do Çó mà tåo ra các nghip sanh tº.

    10. H»u là có. Vì Ç©i này Çã có nhân lành hay d» do mình tåo ra, thì Ç©i sau quyt ÇÎnh phäi "có" quä kh° hay vui mà mình phäi th nhÆn. 

    11. Sanh. Là sanh ra. Do "ái, thû, h»u" làm nhân hin tåi tåo ra các nghip, cho nên qua Ç©i sau, phäi sanh ra Ç©i Ç th quä báo.

    12. Lão, tº. Là già, cht. ñã có sanh ra, tÃt nhiên phäi chÎu các kh° già và cht v.v... 

      MÜ©i hai nhân duyên này liên quan mÆt thit v§i nhau, vØa làm quä cho nhân trܧc, vØa làm nhân cho quä sau, nÓi tip không dÙt trong th©i gian và làm cho chúng sinh phäi mãi mãi xoay tròn trong vòng sanh tº. 
    III. PhÜÖng Pháp Quán 
      PhÜÖng pháp quán mÜ©i hai nhân duyên có th chia làm hai phÀn là: quán LÜu chuyn và quán Hoàn dit. 
    1. Quán lÜu chuyn. Là quán sát trång thái sanh khªi và luân lÜu cûa mÜ©i hai nhân duyên. S¿ quán sát này có ba loåi: 

     
    a. Quán sát, trång thái sanh khªi cûa mÜ©i hai nhân duyên trong quá khÙ xa xôi, tØ vô thÌ. TØ vô thÌ, vì vô minh vng Ƕng, làm cho bän tâm thanh tÎnh phäi Än khuÃt, nhÜ mây áng nên træng m© (vô minh), do Çó, các vng Ƕng tØ tØ sanh khªi (hành), thành ra có tâm (thÙc) và cänh, Çû cä th gi§i và chúng sinh (danh s¡c); trong thân chúng sinh có sáu cæn là ch cûa sáu trÀn thÜ©ng phän änh vào (løc nhÆp), rÒi cæn, trÀn thÜ©ng tip xúc (xúc) nhau sanh ra cäm th (th), nhân th sanh ra Üa (ái), vì Üa m§i gi» (thû); do Çó mà có (h»u) sanh (sanh) và già, cht (lão, tº). ñây là nói v trång thái cûa mÜ©i hai nhân duyên tØ vô thÌ, do vô minh vng Ƕng, tåo tác mà có th gi§i và chúng sinh, rÒi cÙ nhÜ th, tip tøc sanh khªi cho Çn ngày nay, và mãi mãi v sau v.v... 
    b. Quán sát trång thái lÜu chuyn cûa mÜ©i hai nhân duyên trong ba Ç©i: quá khÙ, hin tåi, vÎ lai. ñây là quán sát s¿ xoay vÀn cûa mÜ©i hai nhân duyên trong th©i gian tØ quá khÙ Çn hin tåi, tØ hin tåi Çn vÎ lai. MÜ©i hai nhân duyên cÛng nhÜ s®i dây chuyn có mÜ©i hai vòng, vòng này móc vào vòng kia, vòng kia móc vào vòng n, nÓi tip nhau không có mÓi manh, và liên quan cä ba Ç©i: quá khÙ, hin tåi, vÎ lai. NhÜ trong quá khÙ vô minh và hành (cæn bän vô minh) làm nhân, sinh ra quä hin tåi (thân Ç©i này) là "thÙc, danh s¡c, løc nhÆp, xúc, th"; quä hin tåi (thân Ç©i này) trª låi tåo nhân (trong hin tåi) là "ái, thû, h»u" (chi måt vô minh); nhân hin tåi låi së thành quä vÎ lai (thân Ç©i sau) là "sanh, lão, tº). Nói tóm låi, do mê ho¥c (vô minh) nên tåo nghip (hành), vì tåo nghip nên chÎu quä kh°, nhân chÎu quä kh°, rÒi låi mê ho¥c tåo nghip v.v...nhân sanh quä, quä låi sanh nhân, nÓi tip trong ba Ç©i, quanh quÄn trong sáu ÇÜ©ng sanh tº luân hÒi, nhÜ cái bánh xe læn tròn trên s®i dây. ChÌ có khác là bánh xe thÆt thì chÌ có m¶t cái và bin Ç°i rÃt chÆm chåp; còn bánh xe mÜ©i hai nhân duyên thì vØa chåy t§i mà vØa bin Ç°i, luôn luôn hoåi và thành, thành và hoåi...liên tip trong ba Ç©i; quá khÙ, hin tåi và tÜÖng lai. 
    c. Quán sát s¿ sanh khªi và lÜu chuyn cûa mÜ©i hai nhân duyên trong m¶t nim cûa hin tåi. Nu lÃy m¶t khoäng th©i gian ng¡n trong hin tåi Ç quán sát, hành giä cÛng có th thÃy ÇÜ®c s¿ sanh khªi và lÜu chuyn cûa mÜ©i hai nhân duyên, chÙ không cÀn phäi quán sát ba Ç©i. NhÜng khi ÇÓi cänh, không rõ các pháp Çu là lÜu chuyn (vô minh) mà khªi vng nim (hành) phân bit (thÙc) các cänh vÆt (s¡c); rÒi trÀn cänh låi phän änh vào cæn (løc nhÆp), cæn låi tip xúc (xúc) v§i trÀn, sanh ra lãnh th (th), nhân th sanh ra Üa muÓn (ái), tím cÀu (thû), do Çó tåo ra các nghip (h»u) rÒi theo nghip th quä báo (sanh, lão, tº). 
      Phân tách ba pháp quán trên, hành giä së rút ra nh»ng nhÆn xét sau Çây: 
      Trong mÜ©i hai nhân duyên, có hai nhóm làm nhÖn và hai nhóm làm quä: M¶t nhóm nhân quá khÙ (gÒm có vô minh và hành) và m¶t nhóm nhân hin tåi (gÒm có sanh, lão, h»u). 
      V phía quä, thì có m¶t nhóm quä hin tåi (gÒm có thÙc, danh s¡c, løc nhÆp, xúc, th) và m¶t nhóm quä vÎ lai (gÒm có sanh, lão tº). 
      "Vô minh, hành" là cæn bän vô minh, "ái, thû, h»u" là chi måt vô minh. Có th nói "vô minh, hành" là cái bit hiu cûa "ái, thû, h»u", còn "thÙc, danh s¡c, løc nhÆp, xúc, th" là cái dÎ danh cûa "sanh, lão, tº". Nói nhÜ th là vì, nu ta Ç°i qua tráo låi, së thÃy rõ: trong "ái, thû, h»u", có "vô minh và hành", còn trong "sanh, lão, tº" có "thÙc, danh s¡c, løc nhÆp, xúc, th". 
      Vô minh thu¶c v "ho¥c"; hành thu¶c v "nghip"; thÙc, danh s¡c, løc nhÆp, xúc, th, thu¶c v "kh°"; ái thu¶c v "ho¥c"; thû, h»u thu¶c v "nghip"; sanh, lão, tº thu¶c v "kh°". 
    Ho¥c
                                                                               0

     

           0       0

     Kh°   Nghip 
    2. Quán hoàn dit.
    Là quán sát s¿ tiêu dit cûa mÜ©i hai nhân duyên. Có hai cách quán: 
    a. Dit vô minh gÓc rÍ (cæn bän vô minh). Trong phÀn quán sát trên, hành giä Çã thÃy rõ: do vô minh mà có hành, do hành mà có thÙc v.v...VÆy thì bây gi©, nu ta dit vô minh, thì hành së bÎ dit, hành bÎ dit thì thÙc cÛng không có v.v...Hay nói m¶t cách khác: do "mê ho¥c" nên tåo "nghip", do tåo nghip nên m§i chÎu quä "kh°". VÆy muÓn ht kh°, lë tÃt nhiên là phäi dit nghip, muÓn dÙt nghip trܧc phäi trØ vô minh. 
       TrØ cæn bän vô minh có hai cách: 
      ñÓi v§i các bÆc ñåi ThØa BÒ Tát, vì thÃy rõ th tánh chân tâm do vô minh vng Ƕng mà có th gi§i chúng sinh, ngã và pháp, nên các Ngài dùng trí Bát nhã phá trØ "sinh tܧng vô minh", Ç trª låi v§i bän th chân tâm. Khi Çã ng¶ ÇÜ®c chân tâm rÒi, thì tÃt cä sanh tº luân hÒi Çu ht. NhÜ trong Bát nhã Tâm kinh có chép: "Ngài Quán t¿ tåi BÒ Tát khi Çi sâu vào trí Bát nhã Ba la mÆt Ça rÒi, thì thÃy tÃt cä næm uÄn Çu không, nên khÕi các Çiu kh° ách...". Hay nhÜ trong kinh Læng Nghiêm có chép: "ñÓi v§i ngÜ©i tÕ ng¶ ÇÜ®c chÖn tâm, thì mÜ©i phÜÖng th gi§i Çu tiêu ht". 
     ñÓi v§i ngÜ©i không th phá trØ ngay ÇÜ®c cæn bän vô minh Ç tr¿c ng¶ chân tâm, thì phäi lÀn hÒi träi qua vô sÓ kip tu hành, khi Çn ÇÎa vÎ ñ£ng giác, dùng trí Kim cang phá trØ ÇÜ®c "sanh tܧng vô minh", m§i chÙng quä Diu giác (PhÆt ). 
    b. Dit vô minh ngành ngn (chi måt vô minh). ñÓi v§i hàng phàm phu và Tiu ThØa, cæn cÖ thÃp hËp, thì không th tr¿c tip phá trØ vô minh gÓc rÍ nhÜ hai bÆc trên, mà chÌ có th phá trØ vô minh ngành ngn là "ái, thû, h»u". Khi ngành ng Çã bÎ ch¥t rÒi, thì gÓc rÍ dÀn dÀn bÎ tiêu dit, nhÜ bøi tre mà bÎ x¡n ht cä mæng, thì së phäi tàn røi. 
       Dit trØ vô minh ngành ngn cÛng gÒm hai phÜÖng din. 
  • Quán l: Là dùng l lë Ç nhÆn thÃy r¢ng các pháp chÌ do nhân duyên hòa h®p mà sanh ra, chÙ không có thÆt (không h»u); bªi không có thÆt, nên không nên tìm cÀu chÃp thû (không thû). ñã không chÃp thû, thì cÛng không tham muÓn (không ái). Nghïa là b¡t ÇÀu quán "h»u", rÒi Çn "thû", rÒi cuÓi cùng là "ái". Nu ba cái nhân này không có, thì cái quä "sanh, lão, tº" cÛng ch£ng có. 
    • Quán s¿: Là y theo s¿ tܧng mà quán sát rÒi th¿c hành. Hành giä b¡t ÇÀu quán "ái" trܧc, rÒi Çn "thû" và "h»u". Kinh chép: "H»u ái sinh Üu, h»u ái sinh úy, vô sª ái nhåo hà Üu hà úy?"Nghïa là: Bªi có tham muÓn nên mÖíi sanh có lo s®, nu không tham muÓn thì có lo s® gì? Vì khi ÇÓi cänh, sanh tâm tham muÓn (ái), nên m§i tåo tác ra các nghip (thû), do Çó phäi chÎu sanh tº luân hÒi (h»u). BÃy gi©, nu ÇÓi cänh không tham Üa (không ái), thì ch£ng tìm cÀu chÃp thû ( không thû), vì không chÃp thû nên ch£ng có sanh tº luân hÒi (không h»u). CÛng nhÜ trong kinh Læng nghiêm PhÆt dåy: "..ChÌ khi các ông ÇÓi cänh, không khªi vng nim phân bit, thì tham, sân, si ch£ng khªi; tham, sân, si kh khªi thì sát, Çåo, dâm, vng không sanh...". 
    Tóm låi, mê ho¥c ht (ái) thì nghip ch£ng có (thû), nghip không thì kh° ch£ng còn   (h»u). 
    Trong bÓn cách trØ vô minh, chÌ có pháp "quán s¿" này dÍ dàng và thit thÆt nhÃt, låi h®p v§i cæn cÖ cûa ngÜ©i tu hành hin tåi. 
    IV. Hiu Quä Cûa Pháp 12 Nhân Duyên 
    Hành giä sau khi thành t¿u pháp quán mÜ©i hai nhân duyên này, thì së trØ ÇÜ®c tâm si mê là nguyên nhân chính cûa kh° Çau và luân hÒi cûa chúng sinh. ñÙc PhÆt thÜ©ng bäo: "S¿ kh° ª tam ÇÒ chÜa h£n là kh°, chÌ có ngÜ©i thiu trí hu m§i là kh° thôi". Xem th thì Çû bit trØ ÇÜ®c tâm si mê và làm cho trí hu ÇÜ®c phát chiu là m¶t Çiu quan trng bÆc nhÃt cûa kÈ tu hành. 
    HÖn n»a, hành giä còn nh© pháp quán mÜ©i hai nhân duyên này mà së chÙng ÇÜ®c quä Duyên giác. Khi PhÆt chÜa giáng sinh, cÛng có nhiu vÎ tu hành nh© quán sát s¿ sanh hóa cûa vÛ trø mà ÇÜ®c ng¶ Çåo. Nh»ng vÎ Ãy ngÜ©i ta thÜ©ng gi là ñ¶c giác, nghïa là t¿ nghiên cÙu m¶t mình mà ÇÜ®c giác ng¶. ñn khi PhÆt giáng sinh, chÌ dåy pháp quán nhân duyên nhiu ngÜ©i y theo pháp quán này tu hành mà ÇÜ®c giác ng¶, nên gi là "Duyên giác" (nghïa là nh»ng vÎ giác ng¶ nh© quán mÜ©i hai nhân duyên). 
    Ch giäi thoát cûa quä vÎ Duyên giác và A La Hán Çu giÓng nhau, nhÜng v trí hu và thÀn thông thì quä Duyên giác cao hÖn quä A La Hán. 
    Sau Çây là m¶t thí dø v s¿ thành t¿u pháp quán mÜ©i hai nhân duyên cûa hai vÎ Çåi ñ tº cûa ÇÙc PhÆt Thích Ca , là Ngài Xá L®i PhÃt và Ngài Møc Kin Liên, lÜ®c thuÆt theo kinh Nhân quä: 
    thành VÜÖng xá, có hai ngÜ©i Bà la môn rÃy thông minh trí hu, m¶t ngÜ©i tên là Xá L®i PhÃt và m¶t ngÜ©i tên là Møc Kin Liên. Hai ngÜ©i Çu tu theo ngoåi Çåo, có trên m¶t træm ñ tº, và có hÙa hËn v§i nhau r¢ng, nu ai nghe ÇÜ®c pháp mÀu trܧc, thì phäi chÌ dåy låi cho ngÜ©i kia. 
    M¶t hôm, ông Xá L®i PhÃt Çi ÇÜ©ng, ÇÜ®c nghe m¶t vÎ ñ tº cûa PhÆt là Tÿ kheo A Xá Bà Kÿ, giäng giäi v Çåo l nhân duyên và tóm t¡t låi trong m¶t bài k nhÜ sau: "C¶i gÓc cûa tÃt cä pháp là nhân duyên sinh, không ai làm chû, nu ai hiu ÇÜ®c pháp này, thì chÙng ÇÜ®c Çåo chân thÆt" 1. 
    Khi nghe xong, ông Xá L®i PhÃt lin xa lìa trÀn cÃu, chÙng ÇÜ®c Çåo quä thanh tÎnh. 
    Lúc trª v, ông Xá L®i PhÃt giäng nói låi cho ông Møc Kin Liên nghe. Ông này nghe xong, cÛng chÙng ÇÜ®c Çåo quä. Hai ông này lin Çem 200 ñ tº cûa mình, Çn xin PhÆt cho xuÃt gia làm ñ tº. 
    C. Kt LuÆn 
    ñ Ƕc giä có m¶t nim chung v bài giäng này và dÍ nh§, chúng tôi xin tóm t¡t nh»ng yu Çim sau Çây: 
    1. TÃt cä s¿ vÆt không m¶t vÆt nào riêng bit mà tÒn tåi ÇÜ®c. Chúng phäi nÜÖng t¿a vào nhau m§i thành vÆt này hay vÆt khác. ñó là l nhân duyên sanh, hay trùng trùng duyên khªi. Riêng v loài h»u tình nhÜ kip ngÜ©i ch£ng hån, thì do mÜ©i hai nhân duyên nÜÖng nhau mà thành m¶t chui sanh tº dài vô hån, nÓi tip tØ quá khÙ Çn hin tåi và vÎ lai. Tùy theo cái tác døng cûa nó mà mÜ©i hai nhân duyên Ãy có th chia làm ba nhóm là: ho¥c (mê m©), nghip (tåo tác) và kh° (kt qûa). 
    2. MuÓn dÙt trØ chui sanh tº dài trong bin kh° Çau cûa cõi tøc, phäi quán mÜ©i hai nhân duyên. Pháp quán này có hai phÀn là quán lÜu chuyn và quán hoàn dit: 
    a. Quán lÜu chuyn. Là quán hin tÜ®ng sanh khªi và tin trin cûa mÜ©i hai nhân duyên tØ vô minh, hành, thÙc..Çn lão, tº. Trong khi quán lÜu chuyn hành giä có th chÌ quán sát s¿ sanh khªi và tin trin cûa mÜ©i hai nhân duyên trong quá khÙ, trong hin tåi hay cä trong quá khÙ, hin tåi và tÜÖng lai. 

    b. Quán hoàn dit. Là quán theo phÜÖng pháp làm cho mÜ©i hai nhân duyên phäi tiêu dit. Có hai pháp quán hoàn dit:

    1) M¶t pháp dành cho nh»ng bÆc Çåi cæn trí, nhÜ hång ñåi ThØa BÒ Tát, Çó là pháp "dit cæn bän vô minh". 
    2) M¶t pháp dành cho nh»ng ngÜ©i cæn cÖ thÃp thÕi nhÜ chúng ta, Çó là pháp "dit chi måt vô minh". 
       Pháp quán sau Çây låi chia ra làm hai là quán l và quán s¿: 
  • Quán l: là quán các pháp không thÆt có (h»u) nên không chÃp thû (thû); bªi không chÃp thû nên không tham ái (ái). 
  • Quán s¿: là áp døng cái l Çã quán ª trên trong hoàn cänh th¿c tåi: Hành giä phäi cÓ g¡ng th¿c hin sao cho khi ÇÓi cänh không khªi tâm tham ái (ái), nh© không tham ái m§i không tåo tác tìm cÀu (thû); do không tìm cÀu nên không có (h»u) th quä sanh tº v sau. 
  • Hành giä thành t¿u ÇÜ®c pháp quán mÜ©i hai nhân duyên này thì së dÙt trØ ÇÜ®c vô minh, thoát khÕi sanh tº và chÙng ÇÜ®c quä vÎ Duyên giác. 
    CÀu mong cho quí vΠǶc giä thÃu hiu ÇÜ®c chân giá trÎ cûa pháp quán này và tinh tÃn tu hành Ç Çåt ÇÜ®c quä vÎ qúy báu nói trên. 
     
    Ghi Chú: Có ch nói bài k nhÜ vÀy: 
      "ChÜ pháp tùng duyên sanh, dic tùng nhân-duyên dit, 
      Ngã- PhÆt ñåi Sa-Môn, thÜ©ng tác nhÜ thÎ thuyt". 
     DÎch nghïa: 
      Các pháp do nhân-duyên, cÛng do nhân-duyên dit, 
      ñÙc PhÆt cûa chúng ta, thÜ©ng dåy nói nhÜ vÆy. 
     Theo ñåi ThØa thì bài k v nhân-duyên nhÜ vÀy; 
     "Nhân duyên sª sanh pháp, ngã thuyt tÙc thÎ không,
     Dic danh vi giä danh, dic danh trung Çåo nghïa."
    DÎch nghïa:
     Các pháp do nhân duyên sanh, nên ta nói là không,' 
     ChÌ là giä danh, cÛng gi nghïa trung Çåo.
    Quán Gi§i Phân Bit
    A. Mª Ç:
    HÀu ht ngÜ©i Ç©i Çu tin r¢ng, mi ngÜ©i tØ khi m§i lt lòng mË cho Çn cht và cä sau khi cht, Çu có m¶t linh hÒn duy nhÃt, bÃt bin làm chû tÃt cä nghï, hành Ƕng cûa mình. Nói theo thuÆt ng» PhÆt giáo thì tin nhÜ th gi là "ngã chÃp", nghïa là tin có m¶t cái Ngã riêng bit, tÒn tåi, bÃt bin... TØ cái ngã chÃp Ãy, mà sinh ra "ngã ái", nghïa là yêu thÜÖng, chæm sóc, gìn gi» cái ngã, bÃt chÃp phäi trái, hay dª; ngã mån, nghïa là ngåo mån, cho "cái ta" cûa mình là cao qu, tÓt ÇËp hÖn bao nhiêu "cái ta" khác, ÇÓi lÆp v§i tÃt cä nh»ng gì không phäi là ta hay trái v§i ta.
    Do s¿ chÃp ngã mà cu¶c sÓng Çáng lë phäi r¶ng rãi vô biên, trÜ©ng tÒn bÃt dit, låi bÎ ngæn cách chia xÈ, giam häm trong nh»ng cái vÕ cÙng là "cái ta" riêng bit; và ngÜ©i Ç©i, hay nói r¶ng hÖn, tÃt cä chúng sanh Çu phäi sÓng, cht, quay cuÒng, Çiêu ÇÙng, kh° Çau vì cái ta riêng bit mà h tܪng lÀm là thuÀn nhÃt, bÃt bin Ãy.
    NhÜng thÆt ra, có m¶t cái "ta" nhÜ th không? Nu có, thì cái Ta Ãy ª Çâu? Trong sáu cæn hay trong sáu trÀn, hay trong sáu thÙc? MuÓn hiu rõ vÃn Ç này m¶t cách tÜ©ng tÆn, chúng ta phäi quán gi§i phân bit là m¶t trong NgÛ Çình tâm quán.
    B. Chánh Ç:
    I. ñÎnh nghïa: Quán Gi§i Phân Bit:
    Quán Gi§i Phân Bit: Gi§i có nghïa là gi§i hån, là phåm vi phân chia phÀn này v§i phÀn khác, b¶ phÆn này v§i b¶ phÆn khác. Ch£ng hån nhÜ trong vÆt chÃt, ngÜ©i ta phân chia ra nhiu loåi: loåi màu s¡c, loåi âm thanh, loåi mùi vÎ, v.... Hay trong con ngÜ©i, các b¶ phÆn tip xúc v§i ngoåi cänh, nhÜ m¡t, tai, mÛi, lÜ«i .... là nh»ng Gi§i riêng bit.
     Trong th gi§i Ta bà gÒm nh»ng vÆt h»u tình và vô tình này, m¥c dù có thiên hình vån trång, nhÜng theo trit l cûa Çåo PhÆt, thì có th chia ra làm mÜ©i tám gi§i (loåi, phåm vi). VÆn døng trí hu Ç quán sát, nhÆn ÇÎnh tØng phåm vi, tØng gi§i m¶t trong mÜ©i tám gi§i Ãy, Ç xét xem thº có m¶t cái ngã trÜ©ng tÒn, bÃt bin, duy nhÃt hay không, Çó tÙc là quán Gi§i phân bit.
    II. Phân giäi mÜ©i tám gi§i
    MÜ©i tám gi§i có th chia ra ba loåi l§n: sáu cæn, sáu trÀn và sáu thÙc.

    1. Sáu cæn: Cæn tÙc là ch nÜÖng t¿a, làm gÓc cho nh»ng cái khác nÄy nª, phát sinh. Sáu cæn ª Çây tÙc là: nhãn cæn, nhï cæn, tÏ cæn, thit cæn, thân cæn và cæn.

    1. Nhãn cæn: tÙc là hai con m¡t, b¶ phÆn làm ch nÜÖng t¿a cho s¿ nhÆn thÃy cûa ngÜ©i ÇÜ®c rõ ràng, khi tip xúc v§i cänh vÆt chung quanh.
    2. Nhï cæn: tÙc là hai l tai, b¶ phÆn làm ch phát sinh cho s¿ nghe bit cûa ngÜ©i ÇÜ®c rõ ràng, khi tip xúc v§i ting Ƕng ª chung quanh.
    3. TÏ cæn: tÙc là l mÛi, b¶ phÆn làm ch nÜÖng t¿a cho s¿ ngºi bit cûa ngÜ©i ÇÜ®c xác th¿c, khi tip xúc v§i các mùi nhÜ thÖm thúi ... ª chung quanh.
    4. Thit cæn: tÙc là cái lÜ«i, b¶ phÆn làm ch nÜÖng t¿a cûa s¿ nm bit cûa ngÜ©i ÇÜ®c rõ ràng khi tip xúc v§i các chÃt nhÜ chua, ngt, m¥n... ª ngoåi cänh.
    5. Thân cæn: tÙc là da bao bc thân ngÜ©i, b¶ phÆn làm cho nhÆn bit ÇÜ®c cäm giác nóng, lånh, cÙng, mm cûa các vÆt chung quanh.

    6. Næm cæn này là næm b¶ phÆn thu¶c v th chÃt næm ª bên ngoài, dÍ tip xúc v§i ngoåi vÆt. Chúng có hình tܧng do tÙ Çåi h®p thành, có th thÃy ÇÜ®c, chÌ ÇÜ®c, r© mó ÇÜ®c. Duy thÙc hc lit chúng v n¶i cæn s¡c pháp. N¶i cæn s¡c pháp này có th phân tách ra làm hai phÀn: phù trÀn cæn và tÎnh s¡c cæn. Phù trÀn cæn là chÌ cho hình tܧng thô phù hin ra bên ngoài, nhÜ tròng m¡t, vành tai, lÜ«i ÇÕ... Còn tÎnh s¡c cæn là chÌ cho phÀn Än phøc cûa næm cæn, tÙc là phÀn Ùng døng, phÀn hoåt Ƕng, phÀn sÓng cûa næm cæn. Nói m¶t cách rõ ràng và ÇÖn giän hÖn, tÙc là nh»ng giây thÀn kinh h cûa con ngÜ©i vÆy. Phù trÀn thì thô thin, tÎnh s¡c trÀn låi t Än. Nu hai phÀn r©i nhau, næm cæn së trª thành vô døng.
    7. Ý cæn: tÙc là b¶ phÆn Ç cho s¿ phân bit phát sinh, tÙc là thÙc thÙ Bäy. PhÀn này rÃt tinh t thu¶c v tinh thÀn, Cho nên không có hình s¡c nhÜ næm cæn trܧc.
    2. Sáu trÀn:  TrÀn, nghïa Çen là bøi. Bøi thì nhÖ nh§p, luôn luôn d©i Ç°i læn xæn tø tán không chØng. Nghïa bóng, trÀn tÙc là chÌ cho phÀn vÆt chÃt, cänh vÆt chung quanh con ngÜ©i. Sáu trÀn là: s¡c trÀn, thanh trÀn, hÜÖng trÀn, vÎ trÀn, xúc trÀn và pháp trÀn.
    1. S¡c trÀn: là màu s¡c, ÇÜ©ng nét hình dáng, nh»ng gì mà m¡t có th thÃy ÇÜ®c.
    2. Thanh trÀn: là ting do vÆt h»u tình hay vô tình phát ra, nghïa là nh»ng ting mà tai nghe ÇÜ®c.
    3. HÜÖng trÀn: là mùi do vÆt h»u tình hay vô tình bÓc lên, tÕa ra, vÆt mà mÛi ngºi ÇÜ®c.
    4. VÎ trÀn: là chÃt vÎ trong vÆt h»u tình hay vô tình, vÆt mà lÜ«i nm ÇÜ®c.
    5. Xúc trÀn: là nh»ng thÙ mm, cÙng, trÖn, nhám ... cûa vÆt h»u tình hay vô tình, nh»ng vÆt mà thân tip xúc ÇÜ®c.
    6. Pháp trÀn: là nh»ng hình änh, màu s¡c, hÜÖng vÎ ... trØu tÜ®ng cûa næm trÀn lÜu låi sau khi Çã bÎ næm cæn duyên, chính là cänh bÎ duyên cûa cæn. Màu s¡c, ting tæm, hÜÖng vÎ ª Çây không phäi là vÆt thÆt cûa ngoåi cänh mà chÌ là nh»ng hình bóng, âm vang ... cûa ngoåi cänh sau khi Çã lc qua næm giác quan, và Çang bÎ cæn duyên.
    Chúng ta có th làm m¶t thí dø thô thin sau Çây cho dÍ hiu:
    S¡c trÀn dø nhÜ cänh vÆt bên ngoài.
    Nhãn cæn dø nhÜ cái máy quay phim.
    Pháp trÀn dø nhÜ nh»ng hình änh Çã ÇÜ®c gi» ÇÜ®c trong cuÓn phim.
    Ý cæn dø nhÜ ngÜ©i xem hình trong cuÓn phim chiu lên.
    Có th làm m¶t thí dø thÙ hai sau Çây:
    Thanh trÀn dø nhÜ ting hát cûa m¶t ca sï.
    Nhï cæn dø nhÜ cái máy ghi âm.
    Pháp trÀn dø nhÜ cuÓn bæng nhÜa Çã ghi âm.
    Ý cæn dø nhÜ ngÜ©i nghe ting do cái máy phát ra.
    3. Sáu thÙc: ThÙc là s¿ phân bit, hiu bit, phán Çoán do sáu cæn tip xúc v§i sáu trÀn mà phát sinh. Nó thu¶c v tâm pháp (vô hình). Sáu thÙc là: Nhãn thÙc, nhï thÙc, tÏ thÙc, thit thÙc, thân thÙc và thÙc.
    1. Nhãn thÙc là s¿ phân bit, hiu bit do nhãn cæn tip xúc v§i s¡c trÀn mà phát sinh.
    2. Nhï thÙc là s¿ phân bit hiu bit do nhï cæn tip xúc v§i thanh trÀn mà phát sinh.
    3. TÏ thÙc là s¿ phân bit hiu bit do tÏ cæn tip xúc v§i hÜÖng trÀn mà phát sinh.
    4. Thit thÙc là s¿ phân bit do thit cæn tip xúc v§i vÎ trÀn mà phát sinh.
    5. Thân thÙc là s¿ phân bit hiu bit do thân cæn tip xúc v§i xúc trÀn mà phát sinh.
    6. Ý thÙc là s¿ phân bit hiu bit, phê phán do cæn tip xúc v§i pháp trÀn mà phát sinh.
     Chúng ta có th làm m¶t thí dø cø th sau Çây cho dÍ nhÆn:
     Sáu thÙc nhÜ m¶t h¶i ÇÒng giám khäo cûa m¶t cu¶c thi v væn ngh, n» công và gia chánh. H¶i ÇÒng này gÒm có sáu ngÜ©i: M¶t ônng chû tÎch và næm h¶i viên chuyên môn v næm ngành:
    M¶t ngÜ©i chuyên v màu s¡c và hình änh.
    M¶t ngÜ©i chuyên v âm thanh.
    M¶t ngÜ©i chuyên v mùi hÜÖng.
    M¶t ngÜ©i chuyên v chÃt vÎ.
    M¶t ngÜ©i chuyên v xúc giác.
     Næm h¶i viên này sau khi lÃy khä næng chuyên môn cûa mình ra phân tách, phê phán rÒi, lin trình s¿ nhÆn xét cûa mình lên ông chû tÎch, ông này thu góp tÃt cä nh»ng nhÆn xét cûa næm h¶i viên, làm t°ng kt và tuyên bÓ kt quä cûa cu¶c thi Ãy. Ông chû tÎch này chính là thÙc hay là thÙc thÙ sáu.
    III. PhÜÖng pháp quán
    Sau khi chúng ta Çã bit ÇÜ®c rõ ràng phåm vi và công næng cûa mi gi§i trong mÜ©i tám gi§i rÒi, Çn Çây, chúng ta có th b¡t ÇÀu tÆp phÜÖng pháp quán. Pháp quán này gÒm có hai phÀn: Quán sát s¿ liên h gi»a cæn, trÀn và thÙc; và quán sát s¿ giä dÓi cûa cæn, trÀn và thÙc.
    Quán sát s¿ liên h gi»a cæn, trÀn và thÙc:
     VÅn bit cæn là n¶i s¡c, trÀn là ngoåi s¡c, hai thÙ riêng bit nhau nhÜng chúng rÃt quan h mÆt thit. Cæn là phÀn chû Ƕng, có khä næng duyên ÇÜ®c v§i trÀn, còn trÀn là phÀn bΠǶng "ÇÜ®c duyên" v§i cæn. Nh© có cæn phù trÀn và tÎnh s¡c, nên con ngÜ©i m§i có th nhÆn bit các cänh vÆt chung quanh trong s¿ sÓng hàng ngày.
    Nu không có cæn, dï nhiên không có thÙc, thì con ngÜ©i không phäi là con ngÜ©i. H không sáng tác, xây d¿ng, cäi cách, tin hóa, và th gi§i này phäi là th gi§i "cht", m© mÎt không có nghïa.
     Nu không có trÀn, con ngÜ©i cÛng không sÓng n°i. Ngoåi cänh là trÜ©ng hoåt Ƕng cûa con ngÜ©i. Nó dåy khôn, dåy khéo cho con ngÜ©i trong cu¶c sinh hoåt và làm cho con ngÜ©i có thÙc v cu¶c sÓng cûa mình.
     ThÙc låi tác Ƕng vào cæn và trÀn làm cho cu¶c sÓng càng thêm tin b¶, sung túc, thÎnh vÜ®ng.
     Ba thÙ này änh hܪng lÅn nhau nhÜ cây quËt, chÃt Çin và ÇÓm lºa. S¿ liên quan này chÙng minh m¶t cách hùng hÒn s¿ không Ƕc lÆp cûa s¡c pháp và tâm pháp, cä v phÜÖng din cá th lÅn phÜÖng din t°ng th.
     MÜ©i tám gi§i này, nhÜ Çoån ÇÀu Çã nói gÒm cä th gi§i nhân sinh, cä vÆt vô tình và vÆt h»u tình. M¶t khi chúng Çã không t¿ lÆp, thì trong vÛ trø này, không có m¶t vÆt gì, k cä con ngÜ©i, cä cái ngã, do chúng cÃu tåo ra låi có th bit lÆp thuÀn nhÃt ÇÜ®c.
    Quán sát s¿ giä dÓi cûa cæn, trÀn và thÙc:
     PhÀn trên, chúng ta thÃy cái ngã không th do s¿ t°ng h®p cûa cæn, trÀn và thÙc mà có ÇÜ®c m¶t cách thuÀn nhÃt. ñn Çây, chúng ta së Çi sâu vào m¶t tÀng n»a, quán sát xem cái ngã có th có trong m¶t phÀn nào cûa cæn, trÀn và thÙc chæng.
    Sáu cæn là ngã chæng? - Trܧc tiên, chúng ta hãy xét bän chÃt cûa sáu cæn là gì? - Chính là m¶t khÓi xÜÖng da máu thÎt, h®p låi có trÆt t¿, có t° chÙc, chÙ không gì khác. Mà Çã là thÎt da, xÜÖng máu thì không có gì là bn bÌ, thuÀn nhÃt. TØ "khi tr¡ng ræng Çn thuª båc ÇÀu", thº xem con ngÜ©i Çã mÃy lÀn thay Ç°i. Và sau m¶t træm næm, thº hÕi th xác còn låi gì, ngoài "n¡m cÕ khâu xanh rì"?
    Giä sº có m¶t cái ngã ª sáu cæn, thì thº hÕi:
    Nu cái ngã ª nÖi m¡t, thì næm cæn kia không phäi là ngã. Nu cái ngã ª nÖi tai, thì næm cæn kia không phäi là ngã. LÀn lÜ®t xét cä sáu cæn, chúng ta không th nói ÇÜ®c cái ngã ª m¶t phÀn nào trong sáu cæn.
    Nu cho r¢ng sáu cæn Çu là ngã, thì thành ra con ngÜ©i có Çn sáu cái ngã. Nói th ch¡c không ai công nhÆn ÇÜ®c.
    Còn nu bäo r¢ng: Do sáu cæn hòa h®p mà có cái ngã, thì trái v§i ÇÎnh nghïa v cái ngã, là thuÀn nhÃt, bÃt bin. Vä låi, khi Çã cho r¢ng cái ngã do nhiu thÙ h®p låi, thì cÛng phäi công nhÆn luôn r¢ng cái ngã Ãy không thÆt, là giä h®p.
    Do Çó, Duy thÙc hc bäo "nhân vô ngã".
    Sáu trÀn là ngã chæng? - TrÀn v§i cæn không khác gì mÃy. Cæn Çã không t¿ tåi trong cu¶c sinh tÒn, thì trÀn làm sao ÇÙng v»ng, còn hoài.
    Giä sº, "ngã" n¢m trong s¡c, thì trên th gi§i này phäi không có s¿ Ç°i tr¡ng thay Çen. NhÜng hoa nª rÒi tàn, ht ngày rÒi Çêm, bãi b bin thành vÜ©n dâu, cu¶c Ç°i thay Çã bày rành rành ra trܧc m¡t.
    VÆy "ngã" n¢m trong thanh chæng? - CÛng không có l. Thanh không bao gi© t¿ nhiên mà có. Nu nó không do vÆt h»u tình phát ra, thì cÛng do s¿ va chåm cûa nh»ng vÆt vô tình mà có. NhÜ th, thanh rõ ràng là m¶t pháp h»u vi, có tåo tác. Mà Çã h»u vi, thì th nào cÛng vô thÜ©ng. Vä låi, vÆt sinh ra nó là s¡c kia Çã là vô ngã, vô thÜ©ng, thì nó không th nào là thÜ©ng, là ngã ÇÜ®c.
     Cho Çn hÜÖng, vÎ, xúc, pháp cÛng Çu vô thÜ©ng, vô ngã nhÜ s¡c, thanh cä. Chúng chÌ là nh»ng làn gió thoäng qua, nh»ng màn sÜÖng phäng phÃt, Çã vô hình låi bÃt ÇÎnh, nên s¿ vô ngã cûa chúng låi càng rõ rt hÖn s¡c, thanh nhiu.
    Sáu thÙc là ngã chæng? -  NhÜ Çoån trên Çã nói, thÙc là s¿ nhÆn bit do cæn và trÀn ÇÓi nhau mà có. ñiu Ãy Çã chÙng minh r¢ng thÙc không thÆt có. Nói m¶t cách ÇÖn giän thì thÙc là do cæn và trÀn ÇÓi nhau mà thành, nhÜng nu chia chë m¶t cách rÓt ráo theo duy thÙc hc, thì thÙc sª dï có ÇÜ®c còn là nh© nhiu nhân duyên khác n»a. Ch£ng hån nhÜ nhãn thÙc, sanh khªi ÇÜ®c là nh© chín duyên sau Çây:
    Không: là khoäng trÓng không, cách bit gi»a cæn và cänh vÆt.
    Minh: là ánh sáng soi chiu bªi m¥t tr©i, træng, sao, hay Çèn Çóm.
    Cæn: là ch nÜÖng t¿a cûa thÙc.
    Cänh: là các s¿ vÆt mà cæn duyên ÇÜ®c.
    Tác : là s¿ mong muÓn ÇÜ®c thÃy.
    Phân bit y: là ch nÜÖng Ç phân bit, tÙc là thÙc hay thÙc thÙ sáu.
    NhiÍm tÎnh y: là thÙc thÙ bäy hay là tim thÙc.
    Cæn bän y: là thÙc thÙ tám.
    Chûng tº: bän næng së ÇÜ®c phát sinh.
     ñ có m¶t nim rõ ràng hÖn v nhãn thÙc, chúng tôi xin giäng giäi chín duyên trên nhÜ sau:
    Khi m¡t ta thÃy m¶t vÆt gì, nó phäi ª cách vÆt Ãy gÀn hay xa (không), khi thÃy phäi là ban ngày, hay ban Çêm có træng, sao ho¥c Çèn (minh). S¿ thÃy Ãy dï nhiên là phäi tØ con m¡t mà có (cæn) và ÇÒng th©i, lúc Çó phäi có vÆt gì m§i thành s¿ thÃy (cänh). Trܧc lúc thÃy, ta Çã có muÓn ngó rÒi (tác ). Tác Çây låi do thÙc Çã khªi Ƕng trܧc (phân bit y). Ý thÙc låi phäi nÜÖng thÙc thÙ bäy, vì là cæn cûa nó (nhiÍm tÎnh y). ThÙc thÙ bäy låi luôn luôn  và chÃp thÙc thÙ tám là ngã (cæn bän y). ThÙc này låi là nÖi dung chÙa các thÙc chûng tº. Chûng tº là cái nhÖn chánh Ç có ra s¿ thÆt.
     Xét tØ trong Çn ngoài, tØ duyên ÇÀu Çn duyên chót, nhãn thÙc Çã không có mäy may gì là chÖn thÆt cä. Các thÙc kia nhÜ nhï thÙc, tÏ thÙc, thit thÙc cÛng nhÜ vÆy cä, nhÜng ít duyên hÖn, nhÜ nhï thÙc thì chÌ có tám duyên (vì không có Minh: nghe không cÀn có ánh sáng). Còn tÏ, thit và thân thÙc, thì chÌ bäy duyên (vì không cÀn Minh và Không). Ý thÙc thì chÌ có næm duyên, là: cæn, cänh, tác , cæn bän y và chûng tº.
     Xem th thì Çû rõ sáu thÙc Çu là không thÆt, nghïa là cÛng vô ngã nhÜ sáu cæn và sáu trÀn.
    Tóm låi, tØ cæn thân cho Çn th gi§i, gÒm trong mÜ©i tám gi§i, Çu không thÆt có, không thÆt ngã. Hành tܧng do nhân duyên hòa h®p thì có, nhÜng thÆt th thì hoàn toàn không.
    IV. Hiu quä cûa pháp quán gi§i phân bit
     Pháp quán gi§i phân bit có công næng phá tan cái ngã không còn manh giáp. Cái ngã Çã bÎ tÃn công Çû mi m¥t, tØ ngoài vào cho Çn tÆn sào huyt, và cuÓi cùng, bÎ phân tán, chia xÈ, phanh phui cho Çn mänh mún. TØ trܧc Çn nay, cái ngã chÃp sª dï hoành hành ÇÜ®c là nh© núp vào bóng tÓi cûa si mê. TØ nay pháp quán gi§i phân bit nhÜ là m¶t ngn Çèn pha chiu sáng cä vòm tr©i u tÓi, làm cho cái hình bóng giä dÓi là cái ngã cÛng tan bin nhÜ mây khói. Ngã chÃp Çã không còn, thì ngã ái, ngã mån cÛng không bit nÜÖng t¿a vào Çâu Ç tÒn tåi. Nói m¶t cách khác, phin não, ác nghip, kh° Çau, do ngã chÃp mà sanh. Nay ngã chÃp Çã bÎ dit, thì phin não kh° Çau cÛng së ht. Phin não, kh° ht thì an vui, t¿ tåi tÙc th©i hin ra. ñó là cái kt quä ch¡c thÆt ÇÀu tiên cûa pháp quán gi§i phân bit.
     RÒi tØ s¿ an vui, t¿ tåi tÜÖng ÇÓi Ãy, hành giä së cÓ g¡ng tin dÀn trên ÇÜ©ng Çåo. Càng tin, hành giä càng sáng suÓt thêm, càng nhÆn rõ thêm chân l. Hành giä së dÀn dÀn chÙng ÇÜ®c các quä vÎ Tu-Çà-hoàn, TÜ-Çà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán. NhÜng hành giä cÛng không dØng låi ª quä vÎ Ãy. Hành giä không cÓ chÃp ª quä vÎ Çã chÙng ÇÜ®c cûa mình, do Çó së giäi thoát ÇÜ®c tam gi§i, làm b¿c Thanh væn, Duyên giác.
     Nu hành giä cÓ g¡ng tu thêm, Çn khi không còn chÃp trܧc các pháp mình tu, mà chÌ coi Çó nhÜ ngón tay chÌ m¥t træng, nhÜ liu thuÓc trÎ bnh, chÌ cÀn trong lúc Çau, nu cÓ g¡ng tu ÇÜ®c nhÜ th, thì hành giä së Çn b¿c "vô trí, vô Ç¡c", tÙc là chÙng ÇÜ®c Çåo quä vô thÜ®ng BÒ ñ.
    Kt luÆn:
      Chúng ta Çã thÃy rõ công næng, hiu døng và hiu quä tÓt ÇËp cûa pháp quán gi§i phân bit. NhÜng thÃy ÇÜ®c, m¥c dù Çã là qu, mà làm ÇÜ®c m§i thÆt qu hÖn. Trong Çoån trên, chúng tôi Çã hai ba lÀn nhÃn månh ª nh»ng ch» "nu cÓ g¡ng..". ThÆt th, "nu" không "cÓ g¡ng" thì Çâu së hoàn Çó, và cái ngã, m¥c dù giä dÓi,vÅn còn tÒn tåi mãnh lit và tác oai, tác quái nhÜ thÜ©ng. Cái chÃp ngã ÇÜ®c tåo d¿ng và cûng cÓ tØ muôn ngàn kip, mi khi m¶t ít, nhÜng lâu ngày trª thành r¡n ch¡c, nhÜ nh»ng vÕ nghêu, vÕ Óc bám vào mÕm Çá. Ngày nay chúng ta ÇÜ®c may m¡n ÇÙc B°n sÜ chÌ bày pháp quán gi§i phân bit, Ç cho chúng ta thÃy ÇÜ®c cái giä tܧng cûa nó. NhÜng Çâu phäi chÌ quán næm bäy lÀn, hay vài ba chøc lÀn là thành t¿u? Cái ngã ÇÜ®c bÒi Ç¡p lâu Ç©i lâu kip, thì công phu tu luyn Ç phá trØ nó cÛng cÀn phäi nhiu th©i gian, qua nhiu giai Çoån. L trí có th chÃp nhÆn dÍ dàng không có thÆt ngã, nhÜng tình cäm Çâu có chÃp nhÆn dÍ dàng nhÜ th? TØ trܧc Çn nay ta Çang tin tܪng quí chu¶ng, cung dÜ«ng cái ngã, bng hôm nay có ngÜ©i bäo r¢ng nó không có, nó không thÆt, thì th nào tình cäm cÛng ni dÆy phän ÇÓi, bÎt tai không muÓn nghe, bÎt m¡t không muÓn thÃy. Ta phäi cÀn nhiu kiên nhÅn l¡m, may ra m§i thuyt phøc ÇÜ®c tình cäm. NhÜng trÆn gi¥c chin ÇÃu v§i cái ngã, Çn giai Çoån này, Çâu phäi Çã chÃm dÙt? Cái ngã chÜa ÇÀu hàng mà lui vào sào huyt sâu kín nhÃt, vào "mÆt khu" nguy him nhÃt là tim thÙc, hay nói theo danh tØ Duy thÙc hc là thÙc thÙ Bäy. S¿ chÃp ngã ª Çây có m¶t hình thÙc toàn din, vô cùng bén nhåy, nhÜ trong mÆt khu mà mi ngÜ©i dân, tØ trÈ Çn già, tØ Çàn ông, Çàn bà Çn con nít, là m¶t chin sï; và mi khoäng ÇÃt, mi lùm cây, mi cành lá là mi cåm bÄy làm trª ngåi rÃt l§n cho s¿ chin ÇÃu chÓng cái ngã. S¿ chÃp ngã cûa tim thÙc hay vô thÙc diÍn ra trong mi cº chÌ, mi hành Ƕng, trong khi thÙc cÛng nhÜ trong lúc ngû, trong khi lành månh cÛng nhÜ khi mê sän, trong khi sÓng cÛng nhÜ khi cht (theo thÀn thÙc và Çi ÇÀu thai). L¿c lÜ®ng cûa ÇÎch (chÃp ngã) månh më va hùng hÆu nhÜ th ÇÃy. Chúng ta cÀn phäi hiu rõ trܧc khi chin ÇÃu. Bit mình, bit ngÜ©i, træm trÆn træm th¡ng. 
    Chúng ta không bao gi© ÇÜ®c phép khinh ÇÎch. Phäi chuÄn bÎ ÇÀy Çû trܧc khi chin ÇÃu. Và trong khi chin ÇÃu phäi quyt tâm và kiên nhÅn. V§i hai Çiu kin cæn bän Ãy, ch¡c ch¡n hành giä së thành công trong cu¶c chin ÇÃu, dËp tan cái ngã là tên gi¥c nguy him nhÃt trong mi chúng ta, và cÀm ÇÀu các tên gi¥c khác là: tham, sân, si. TrØ ÇÜ®c tên ÇÀu Çäng này là hành giä Çã hoàn toàn thành công trong trÆn gi¥c chÓng phin não, kh° Çau và b¡t ÇÀu bܧc lên Çài giäi thoát.
     
         Ho¢ng Pháp