Make your own free website on Tripod.com
 
VÛ Trø Quan PhÆt giáo

I. Mª Ç:
M¶t câu nan giäi cûa nhân loåi: "VÛ trø vì Çâu mà có?" TØ xÜa Çn nay, câu hÕi này Çã làm cho bao nhiêu ÇÀu óc phäi vô cùng bÓi rÓi, th¡c m¡c, và có khi Çn cuÒng loån. Bao nhiêu m¿c Çã chäy, bao nhiêu giÃy Çã chÃt chÒng, bao nhiêu bt mép Çã khô cån Ç thuyt minh v vÃn Ç trên. NhÜng cuÓi cùng, nhân loåi vÅn chÜa thÃy ÇÜ®c thÕa mãn.
V phía trit gia, ngÜ©i thì cho vÛ trø do nܧc tåo thành, ngÜ©i thì cho do không khí, ngÜ©i cho do hÖi nóng, ngÜ©i cho do tÙ Çåi v.v... tåo thành.
V phía các tôn giáo, thì hÀu ht Çu tin vÛ trø do m¶t tåo-vÆt-chû d¿ng lên. Tåo-vÆt-chû Ãy tùy theo các tôn giáo mà có tên khác nhau: ho¥c Brahma, ho¥c Ngc Hoàng ThÜ®ng ñ, ho¥c Chúa Tr©i, ho¥c Jéhovah v.v... VÆy vÃn Ç này, Çåo PhÆt trä l©i nhÜ th nào?

II. Chánh Ç:
III. VÃn Ç tiên quyt:
PhÆt giáo, khác v§i tôn giáo khác, không tin có Tåo vÆt chû. ñÓi v§i PhÆt giáo, thì vÛ trø vån h»u sanh ra, không nh© m¶t ÇÃng nào, hay m¶t phép nào ª ngoài nó cä, mà chÌ do t¿ k nhân quä tip nÓi mà thành. Cái quä ª bây gi© là do cái nhân ª trܧc, các cái nhân ª trܧc là do cái quä ª trܧc n»a, cÙ nhÜ th Çi ngÜ®c trª lên mãi, nhân này quä n, không bao gi© cùng. NhÜ th, ÇÓi v§i PhÆt giáo, vÛ trø là vô thÌ (không có ban ÇÀu). Mà Çã vô thÌ thì làm gì có cái nguyên nhân ÇÀu tiên?
Sª dï ngÜ©i Ç©i tin phäi có m¶t s¿ b¡t ÇÀu, là vì v§i s¿ nhÆn xét có gi§i hån cûa mình, thÃy vÆt gì cÛng có cái b¡t ÇÀu cä. Thí dø: cái bàn, trܧc khi chÜa có th® mc Çóng thì nó không có; hay con gà con, sanh ra là do mË nó v.v.. TÜÖng ÇÓi mà nói, thì cái bàn hay con gà có m¶t s¿ sinh thành; nhÜng nu chúng ta ÇØng c¡t xén th©i gian và không gian ra tØng khoäng m¶t nhÜ th, thì chúng ta thÃy r¢ng trܧc cái bàn không phäi là không có gì ht mà phäi có g, trܧc g là cây, trܧc cây là håt v.v... Con gà cÛng nhÜ th, trܧc con gà con, có con gà mË; trܧc khi con gà mË là mË, thì nó là con, do m¶t con gà mË khác sinh ra v.v... Nguyên nhân thÙ hai làm cho ngÜ©i Ç©i tin có m¶t s¿ b¡t ÇÀu cûa vÛ trø vån h»u, là nim sai lÀm v quan nim "Có và Không". V§i con m¡t trÀn nông cån và hËp hòi, khi chúng ta thÃy m¶t khoäng trÓng, thì gi là không; thÃy m¶t vÆt có màu s¡c, hình dáng, trng lÜ®ng v.v... thì gi là có. Và cÛng do s¿ quan sát hËp hòi, nông cån, chúng ta thÜ©ng có quan nim r¢ng: "cái không" có trܧc "cái có". Thí dø: M¶t khoäng ÇÃt kia, thÜ©ng ngày chúng ta Çi ngang qua Çó, nhÆn thÃy trên Ãy không có nhà cºa, ta gi là ÇÃt trÓng. B¥t Çi m¶t dåo Ç sáu tháng, ta không Çi ngang qua Çó n»a. Bây gi© có vic Çi qua Çó låi, ta thÃy m¶t tòa nhà ÇÒ s cÃt lên, ta t¿ bäo khoäng ÇÃt Ãy ht trÓng rÒi. Trܧc là không mà bây gi© là có. Ta phóng Çåi nghï Ãy ra và cho r¢ng" "cái không" có trܧc "cái có", hay "cái có" bao gi© cÛng Çn sau "cái không". Và chúng ta dÅn cái suy luÆn Ãy Çi xa hÖn Ç kt luÆn r¢ng: "cái không" mà thành "có" ÇÜ®c, tÃt nhiên phäi có m¶t cái gì tåo ra".
NhÜng chúng ta Çã suy luÆn sai, và cái sai lÀm Ãy b¡t ÇÀu tØ quan nim sai lÀm v "có" và "không".
Trܧc tiên chúng ta quên r¢ng: khoäng ÇÃt trÓng kia không phäi là  trÓng không, hoàn toàn không có gì cä, mà trÓng ª Çây là không có nhà. Và cái "có" sau này là có nhà, chÙ không phäi là hoàn toàn có, vì m¶t ngày kia nó cÛng tan rã và trª thành không.
Cái "có" và "không" ª Çây là "có", "không" tÜÖng ÇÓi. "Có" là có m¶t cái gì, và "không" cÛng là không m¶t cái gì. Còn nói m¶t cách tuyt ÇÓi, thì trong vÛ trø này chÜa bao gi© có m¶t cái không hoàn toàn không cä. CÛng nhÜ cái có mà ta thÜ©ng thÃy chung quanh ta cÛng không phäi hoàn toàn, vïnh viÍn có. "Có, không" Çu tÜÖng ÇÓi, nghïa là d¿a vào nhau mà thành. Ho¥c trong m¶t ch này có thì ch khác không, ho¥c ÇÃp Ç°i nhau trong th©i gian có trܧc rÒi không sau, hay không trܧc rÒi có sau. Khi lÃy riêng ra tØng pháp mà xét thì, thÃy tuÀn t¿ có thành, trø, hoåi, không, nhÜng xét toàn th thì phút giây nào cÛng ÇÒng th©i có thành, có trø, có hoåi, có không cä.
NhÜ th Ç kt luÆn: không phäi cái không xuÃt hin trܧc cái có. "Không và có" Çu xuÃt hin m¶t lÀn. Và vì th, cho nên không th có nguyên nhân ÇÀu tiên cûa cái có. Trong hin tÜÖng gi§i, ta thÃy có sanh dit, có th có, chúng ta cho là vô thÜ©ng. NhÜng nu xét toàn th vÛ trø, ÇÙng v thÆt tåi gi§i, thì ch£ng có sanh dit, mà vån h»u là thÜ©ng trø.
NhÜ trên Çã nói, không có nguyên nhân ÇÀu tiên. Và do Çó, ta së Ç¥t sai vÃn Ç, nu ta hÕi: "nguyên nhân ÇÀu tiên là gì?" Và ta càng Çi xa hÖn n»a trong s¿ sai lÀm, khi hÕi: "Ai sáng tåo ra vÛ trø vån h»u?"
Phäi Ç¥t câu hÕi này m§i Çúng: "ThÆt th cûa cái có và cái không tÜÖng ÇÓi (tÙc là vÛ trø vån h»u) là nhÜ th nào?" Hay "thÆt tåi cûa vÛ trø nhÜ th nào?"
ñó là câu hÕi thÙ nhÃt, nh¡m møc Çích tìm hiu thÆt th, thÆt tánh, thÆt tܧng, hay nói theo danh tØ trit hc, nh¢m møc Çích tìm hiu thÆt tåi cûa vÛ trø vån h»u.
Câu hÕi thÙ hai: "Phát nguyên tØ th¿c tåi, vÛ trø vån h»u Çã hình thành và bin chuyn bªi nh»ng nguyên nhân gì và nhÜ th nào?"
ñây là hai câu hÕi chính, sau Çó, chúng ta có th thêm vào nh»ng câu hÕi phø nhÜ: "vÛ trø rng hay hËp, có cùng hay không cùng?"...
Trä l©i câu hÕi thÙ nhÃt, Çåo PhÆt có ThÆt tܧng luÆn; trä l©i câu hÕi thÙ hai, Çåo PhÆt có Duyên khªi luÆn; trä l©i câu hÕi thÙ ba PhÆt dåy: "vÛ trø hay th gi§i là vô lÜ®ng vô biên vô cùng vô tÆn".
Dܧi Çây, chúng ta hãy lÀn lÜ®t trình bày, nh»ng vÃn Ç trên.

IV. ThÆt tܧng luÆn: ThÆt th cûa vÛ trø, vån vÆt nhÜ th nào? chúng ta có th bit ÇÜ®c không?
ThÆt tܧng luÆn là l thuyt giäi bày v thÆt th cûa vÛ trø. ThÆt th hay thÆt tܧng cûa vÛ trø, Çåo PhÆt thÜ©ng gi là ChÖn nhÜ. ChÖn nghïa là chÖn thÆt, không giä dÓi. NhÜ là luôn luôn nhÜ th, không bin Ç°i, không sanh dit, không còn mÃt, vô thÌ vô chung. VÆy chÖn nhÜ là m¶t thÆt th không bin Ç°i, không sanh dit, không còn mÃt, vô thÌ vô chung, sáng suÓt, có Çû tÃt cä nh»ng diu døng ÇÙc tính.
ñ chÌ chÖn nhÜ, nhiu khi PhÆt giáo, tùy theo mi trÜ©ng h®p, cÛng gi b¢ng nh»ng danh tØ nhÜ: ChÖn tâm, Viên giác, Th¡ng nghïa, PhÆt tánh, Giác tánh, Pháp tánh, NhÜ nhÜ, NhÙt nhÜ v.v..
ThÆt ra thì khó mà k cho ht nh»ng danh tØ chÌ cho ChÖn nhÜ. NhÜng dù có k ht, thì cÛng chÌ là k danh tØ, chÙ không th nhÆn thÃy ÇÜ®c ChÖn nhÜ, chÌ có nh»ng vÎ giác ng m§i tr¿c nhÆn, m§i th nhÆp, hay th chÙng mà thôi.
Ngôn ng», væn t¿ chÌ có th diÍn tä ÇÜ®c hin tÜ®ng gi§i: còn khi muÓn trình bày v th¿c tåi, thì trª thành bÃt l¿c. Và càng bám vào, càng y cÙ nhÃt thit vào væn t¿, ngôn ng» låi càng Çi xa thÆt th, chân nhÜ. M¶t trit gia Pháp, ông Bergson Çã nói rÃt Çúng r¢ng ngôn ng», danh t¿ Çã c¡t xén S¿ SÓng (thÆt tåi) ra thành manh múm. ThÆt th, mi tên gi, mi ch» Çu có m¶t phåm vi, m¶t ni dung nhÃt ÇÎnh cûa nó. Dùng m¶t cái có hån lÜ®ng Ç Ço lÜ©ng, dò xét m¶t cái không hån lÜ®ng, vÜ®t ra ngoài không gian và th©i gian, thì ch¡c ch¡n là phäi sai lÀm.
Cho nên thái Ç Çúng Ç¡n nhÃt, Ç tr¿c nhÆn thÆt th chân nhÜ là im l¥ng, lìa xa væn t¿, ngôn ng». ñó là thái Ç mà ÇÙc PhÆt Çã áp døng lÀn ÇÀu tiên sau khi chÙng Çåo dܧi cây BÒ ñ.
NhÜng nu không nói gì cä thì làm sao cÙu Ç ÇÜ®c chúng sanh, làm sao ÇÜa nhân loåi Çn b© giác. CuÓi cùng ÇÙcPhÆt phäi nói. NhÜng khi nói Çn cái khó nhÃt là "ThÆt tåi" hay "ChÖn nhÜ", thì ÇÙc PhÆt không th dùng m¶t lÓi nhÜ thông thÜ©ng ÇÜ®c. Do Çó, mà chúng ta thÃy trong kinh Çin PhÆt giáo, có nh»ng cách nói m§i nghe thì rÃt vô l, gàn dª nhÜ: cÛng có, cÛng không, không phäi không, không phäi có, không phäi ÇÒng, không phäi khác, cÛng ÇÒng, cÛng khác, không phäi m¶t, không phäi nhiu, không phäi nh§p, không phäi såch v.v... và v.v...
NhÜng, m¥c dù Çã nói nhÜ th rÒi, ÇÙc PhÆt vÅn s® ngÜ©i Ç©i chÃp vào nh»ng câu nói Ãy mà cho là thÆt, nên Ngài låi rào Çón thêm n»a: "chân l nhÜ m¥t træng, giáo l ta dåy nhÜ ngón tay Ç chÌ m¥t træng cho các ngÜ©i thÃy. ñØng nhÆn lÀm ngón tay ta là m¥t træng". Hay "Nh»ng Çiu ta bit nhÜ lá trong rØng, và cái gì ta nói nhÜ n¡m lá trong tay này". Hay "Y theo kinh Çin giäi nghïa thì oan cho tam th chÜ PhÆt, nhÜng lìa kinh ra m¶t ch» thì låi ÇÒng v§i ma thuyt". Hay: "SuÓt Ç©i, NhÜ Lai chÜa h nói m¶t câu nào".
Tóm låi, møc Çích cûa ThÆt tܧng luÆn là muÓn cho chúng ta nhÆn chân r¢ng: ThÆt tåi, hay Chân nhÜ không th dùng ngôn ng» væn t¿ mà thÃy ÇÜ®c; trái låi, phäi r©i bÕ tÃt cä danh tܧng mà tr¿c nhÆn. NhÜng Ç có m¶t nim thô thin v Chân nhÜ, hãy t¿ bäo r¢ng: "Chân nhÜ là cái gì trái h£n v§i hin tÜ®ng gi§i". Hay: "Hin tÜ®ng gi§i là m¥t trái cûa Chân nhÜ."
NhÜng, khi nói Çn hai ch» "m¥t trái" ÇØng liên tܪng r¢ng có m¶t "b m¥t" nhÜ bao nhiêu b m¥t ta thÜ©ng thÃy trong hin tÜ®ng gi§i.

V. Duyên khªi luÆn: (hay luÆn v nguyên nhân sanh khªi cûa vÛ trø)
Duyên khªi luÆn tÙc là nh»ng l thuyt nói v nguyên nhân hay l do sanh khªi cûa hin tÜ®ng gi§i.
Duyên khªi luÆn trong PhÆt giáo có nhiu thuyt; nh»ng thuyt này không trái ngÜ®c nhau, mà chÌ khác nhau v phÜÖng din sâu cån, rÓt ráo hay chÜa mà thôi. VÆy chúng ta hãy tuÀn t¿ Çi tØ cån Çn sâu:
1. Nghip cäm duyên khªi:
 Nghip cäm duyên kh§i luÆn là chû trÜÖng cûa Tiu-thØa nguyên thÌ PhÆt giáo. L thuyt này rút ra tØ trong "TÙ diu Ç" và "ThÆp nhÎ nhân duyên". NhÜ chúng ta Çã hc v "TÙ diu Ç", PhÆt dåy nguyên nhân cûa Çau kh°, cûa sanh tº luân hÒi là do "ho¥c nghip". Ho¥c tÙc là mê vng; có hành Çng sai lÀm, vì hành Çng sai lÀm nên chÎu quä Çau kh°...và cái vòng nhân quä luân hÒi cÙ tip tøc mãi, tåo ra có chánh báo là thân ta và y báo tÙc là sÖn hà Çåi ÇÎa. SÖn hà Çåi ÇÎa sª dï có là có m¶t cách tÜÖng ÇÓi v§i thân ta mà thôi. Khi nghip nhân bin Ç°i thì nghip quä cÛng bin Ç°i và do Çó chánh báo và y báo cÛng bin Ç°i theo. NgÜ©i khi tåo nh»ng nghip nhân làm ngÜ©i thì Ç©i sau ÇÀu thai låi, chánh báo vÅn là ngÜ©i và y báo vÅn là sÖn hà, Çåi ÇÎa nhÜ ngÜ©i Çã nhÆn thÃy. NhÜng nu tåo nh»ng nghip nhân d», thì chánh báo ª Ç©i sau së là loài súc sinh hay ngå qu, và y báo, tÙc là cänh gi§i ª chung quanh cÛng không còn giÓng nhÜ cänh gi§i cûa ngÜ©i n»a, nghïa là vÛ trø, vån h»u së bin Ç°i theo tÀm m¡t và s¿ hiu bit cûa các loài Ãy. Do Çó mà gi là "nghip cäm", nghïa là do nghip nhÜ th nào, thì cäm th cái thân và cänh nhÜ th Ãy. Nói m¶t cách t°ng quát, do nghip l¿c mà có thân (chánh báo) và th gi§i (y báo). Chánh báo và y báo có th th này hay th khác, tÓt hay xÃu, là do nghip lành hay d». NhÜng dù sao, hÍ còn nghip là còn có hin tÜ®ng gi§i. DÙt trØ ÇÜ®c nghip là trª v v§i Chân nhÜ, là nhÆp Nit bàn.
2. A-låi-da duyên khªi:
Thuyt này thuc v ñåi ThØa ThÌ giáo, Çi sâu hÖn thuyt trên m¶t tÀng. Trong thuyt nghip cäm duyên khªi, chÌ nói có sáu thÙc là nhãn, nhÌ, tÏ, thit, thân, . Sau khi cht, ngÛ uÄn tan rã, nghip l¿c dÅn d¡t Çi ÇÀu thai. NhÜng dÅn d¡t cái gì? Løc thÙc hay thÙc sanh dit vô thÜ©ng, bin chuyn luôn luôn, thì nghip dù còn, mà lÃy gì gi» gìn cái nghip quä, khin cho nó trin chuyn không dÙt?
ñåi ThØa thÌ giáo, b° khuyt cho thuyt trên, tìm thÃy trên hai thÙc n»a là ñ thÃt thÙc hay Måt na thÙc, và ñ bát thÙc hay A låi da thÙc.
Måt na nghïa là cÀm b¡t lÃy ch thÃy bit, nghïa là t¿ nhÆn có m¶t cái ngã, và gìn gi» cái ngã Ãy. NhÜng làm sao gi» ÇÜ®c cái giä ngã Ãy, trong lúc ngÛ uÄn, løc thÙc Çu sanh dit vô thÜ©ng h®p ly mãi mãi? VÆy thì dܧi Måt na thÙc, tÃt phäi có m¶t thÙc khác thÜ©ng tåi, trùm chÙa tÃt cä chûng tº cûa các pháp m§i ÇÜ®c.
ñó chính là thÙc thÙ Tám, hay A låi da thÙc, hay tång thÙc (thÙc trùm chÙa). ThÙc này không phäi vô thÜ©ng nhÜ ngÛ uÄn, mà là h¢ng khªi, thÜ©ng tåi. Nó có hai công næng: m¶t là thâu nhip tÃt cä các pháp, hai là sinh khªi tÃt cä các pháp. Khi chúng ta gây thin nghip hay ác nghip, thì nh»ng chûng tº ÇÜ®c dÒn chÙa vào Tång thÙc, Çn khi Çû nhân duyên thì nh»ng chûng tº Ãy phát ra hin hành.
Bªi A-låi-da thÙc bao gÒm ht thäy chûng tº cûa chÜ pháp, nên nó phát hin ÇÜ®c ht næng l¿c vô hån cûa vån tÜ®ng. Khi cæn thân cûa ta vØa phát sanh là nó bao gÒm hàm khách quan gi§i (tÙc là vån vÆt). Khách quan gi§i thiên sai vån bit là do trong chû quan gi§i có thÙc tác Çng mà a.
Tóm låi, A låi da thÙc là cái cæn bän cûa hin tÜ®ng gi§i. TØ vô thÌ, A låi da thÙc Çã bao gÒm chûng tº. Hin tÜ®ng gi§i do chûng tº này mà phát hin. Hin tÜ®ng Çã phát hin thì kích thích phát sinh duyên m§i, dÅn Çn ch tác døng. NhÜ th, chûng tº cùng hin tÜ®ng, nhân quä nhau mãi, mà làm cho hin hin vån h»u, và làm nn móng qua bao kip nhân quä luân hÒi.
NhÜng, nu A låi da thÙc là nn móng cûa nhân quä luân hÒi, thì A låi da thÙc cÛng là cæn nguyên cûa giäi thoát, vì trong A låi da thÙc có Çû cä chûng tº h»u lÆu và chûng tº vô lÆu. Chûng tº h»u lÆu là nh»ng håt giÓng phát sanh ra thiên sai vån bit, tÙc là hin tÜ®ng gi§i; còn chûng tº vô lÆu, ÇÓi v§i ngoåi gi§i bit có hÜ vng, cho nên không Çû cho tâm vng Çng, do Çó có th ÇÜa Çn s¿ giäi thoát.
3.  Chân nhÜ duyên khªi:
Thuyt này là cûa ñåi ThØa Chung giáo. Theo ñåi ThØa Chung giáo thì chân nhÜ tùy duyên sanh ra muôn pháp; hay nhÃt thit duy tâm tåo. Tâm bao gÒm tÃt cä và có hai phÜÖng din: v phÜÖng din Çng, thì tâm là cái cºa cûa Chân nhÜ.
NhÜng vì sao, cÛng m¶t tâm mà có hai phÜÖng din tÜÖng phän nhÜ th? y bªi vô minh. Chân nhÜ vÓn là thÜ©ng trø, bÃt Çng, nhÜng bªi vô minh làm duyên, khin cho nó vng Çng, làm ra thiên sai vån bit. Vô minh không phäi là vÆt có thÆt, nó d¿a vào tâm th mà có. Nó là m¶t vng nim, cho nên trong kinh thÜ©ng nói: "hÓt nhiên nim khªi, gi là vô minh". Do cái vng nim Ãy mà thÃy có chû quan, có khách quan, có t¿ ngã, có phi ngã, có vÛ trø, vån h»u.
NhÜng vån h»u không phäi ngoài tâm mà tÒn tåi ÇÜ®c. Chân nhÜ tuy bÎ vô minh kích thích mà diêu Çng, nhÜng trong Çng có tÎnh, trong tÎnh có Çng, cÛng nhÜ nܧc và sóng ª trong bin: ñÙng v phÜÖng din nܧc mà nhìn , thì tÃt cä sóng Çu là nܧc: ÇÙng v phÜÖng din sóng mà nhìn,thì tÃt cä nܧc Çu là sóng. Tâm dø cho bin, Chân nhÜ dø cho nܧc, và vån tÜ®ng gi§i dø cho sóng. Chúng sanh, vì vô minh che lÃp nên chÌ thÃy có vån tÜ®ng gi§i; BÒ tát và PhÆt vì Çã trØ vô minh nên thÃy vån tÜ®ng là chân nhÜ: TÎnh là chân nhÜ, ñng là vån tÜ®ng. ñng, TÎnh không r©i nhau, không cùng là m¶t, nhÜng cÛng không phäi là khác nhau. ñó là hai phÜÖng din cûa Tâm. ñ chÌ hai phÜÖng din này, trong kinh thÜ©ng có câu: "Tùy duyên bÃt bin, bÃt bin tùy duyên". Tùy duyên tÎnh, sanh ra tÙ thánh, tùy duyên nhiÍm sanh ra løc phàm. TØ tÎnh trª thành Çng là Çi vào cºa cûa sanh dit, và Çó cÛng là nguyên nhân phát trin cûa vÛ trø vån h»u. TØ Çng trª v tÎnh là Çi ra cºa chân nhÜ, và Çó cÛng là nguyên nhân cûa giäi thoát.
4. Løc Çåi duyên khªi:
Løc Çåi duyên khªi là chû trÜÖng cûa MÆt tôn hay ChÖn ngôn tôn. Løc Çåi là: ÇÎa, thûy, hoä, phong, không (tÙc là không gian) và thÙc. Næm Çåi trܧc thuc v s¡c pháp (tÙc là vÆt), Çåi thÙ sáu thuc v tâm pháp (tÙc là tâm). Sáu Çåi này mi mi Çu dung thông ngæn ngåi nhau, và tùy duyên sanh khªi ra vÛ trø vån h»u.
Chia ra vÆt và tâm là trí thÙc cûa ta phân bit ra nhÜ th, chÙ bän th cûa thÆt tåi vÅn là m¶t, vÅn không th phân chia ÇÜ®c. VÆt là hình tܧng, tâm là l¿c hoåt Çng. L¿c không lìa ÇÜ®c hình. Lìa hình thì l¿c ch£ng tÒn tåi ÇÜ®c. Còn hình nu không nh© l¿c thì không phát hin ÇÜ®c. VÆt và tâm là hai phÜÖng din cûa bän th nhÙt nhÜ.
Ta có dây là do Løc Çåi kt h®p mà ra. Løc Çåi ly tán thì ta không còn. Còn mÃt ch£ng qua là m¶t cuc Ç°i thay cûa Løc Çåi mà thôi. Løc Çåi kt h®p và ly tán làm thành vÛ trø hoåt Çng. ñÙng v phÜÖng din t°ng quát mà nhìn, thì vÛ trø là m¶t s¿ hoåt Çng không ngØng cûa Løc Çåi.
Chân nhÜ là th¿c th cûa løc Çåi, mà l tánh cûa ta trØu tÜ®ng ÇÜ®c. Lìa hin tÜ®ng không có thÆt th ÇÜ®c, lìa vÆt không có l ÇÜ®c.
Thánh, phàm khác nhau, thin, ác khác nhau ª ch bit hay không bit phân bit chân nhÜ v§i hin tÜ®ng.
5.- Pháp-gi§i duyên khªi:
Pháp gi§i duyên khªi là chû trÜÖng cûa ñåi -thØa viên-giáo (Hoa-nghiêm tôn). Thuyt này có r¢ng pháp-gi§i (tÙc là vÛ trø vån-h»u) là m¶t duyên khªi rÃt l§n nghïa là các pháp làm nhân, làm duyên cho nhau, nÜÖng t¿a, tÜÖng phän, dung thông nhau mà thành lÆp.
Cái næng l¿c chû Çng cûa pháp-gi§i duyên khªi không phäi thuc v "nghip l¿c" cûa chúng sanh, không phäi ''tång thÙc'' sai bit sanh dit cûa A-låi-da, cÛng không phäi cái "l tánh bình Ç£ng " bÃt sanh bÃt dit cûa chân nhÜ, mà chính là do vån pháp, pháp này dung thông v§i pháp kia, pháp kia dung thông v§i pháp này, cùng nhau làm duyên khªi, mi l§p mi l§p không cùng tt, cho nên gi là "vô tÆn duyên khªi" hay "trùng trùng duyên khªi".
NhÜ th, vÛ trø vån h»u là m¶t cuc Çåi hoåt Çng cûa hin tÜ®ng, tØ vô thÌ Çn vô chung, nÓi tip và lan tràn vô cùng tÆn, nhÜ nh»ng Ç®t sóng. Vì có hoåt Çng nên m§i có sanh dit chuyn bin, tÙc là không có vån tÜ®ng, không có vÛ trø.
Sª dï các pháp làm nhân, làm duyên hòa h®p, dung thông nhau ÇÜ®c là do mÜ©i Ç¥c tánh kÿ diu mà ñåi -thØa viên giáo gi là "mÜ©i món huyn môn". Låi do mÜ©i môn "huyn môn" này, mà trong pháp-gi§i, S¿, (chÌ cho s¿ tܧng sai bit), L (chÌ cho l tánh bình Ç£ng), L-s¿ và S¿-S¿ ÇÜ®c dung thông vô ngåi (xem låi bÓn "pháp-gi§i" và mÜ©i "huyn môn" trong bài nói v Hoa Nghiên tôn).
Trong duyên khªi luÆn cûa PhÆt giáo, chúng ta thÃy có næm thuyt. ñó là: Nghip-cäm duyên khªi, A-låi-da duyên khªi, chân nhÜ duyên khªi, Løc-Çåi duyên khªi và pháp gi§i duyên khªi. Có ngÜ©i ngåc nhiên t¿ hÕi: tåi sao cÛng là PhÆt dåy cä, mà låi bÃt nhÃt nhÜ th? Khi thì PhÆt dåy chúng sanh và th gi§i do Nghip-cäm mà phát sanh, khi thì dåy do A-låi-da thÙc, khi thì do chÖn-nhÜ, khi thì do Løc-Çåi, khi thì Trùng Trùng duyên khªi, vÆy thì bit theo l thuyt nào Çúng?
 - S¿ sai khác Çó là vì cæn cÖ cûa chúng sanh không ÇÒng, phäi d¡t dÅn dÀn dÀn tØ thÃp Çn cao, chúng sanh m§i hiu ÇÜ®c.
 ñÓi v§i hàng Tiu-thØa thì PhÆt nói: "nghip", vì hàng Tiu-thØa chÜa nhÆn ÇÜ®c tång thÙc, chûng tº....lÀn lên . ñn ñåi -thØa ThÌ-giáo, các bÆc này vì m§i hܧng v ñåi -thØa, chÜa rõ chÖn nhÜ tùy duyên sanh ra các pháp, nên PhÆt chÌ nói v "A-låi-da thÙc". ñn ñåi-thØa ñÓn giáo vì hång này chÜa nhÆn ÇÜ®c l "Trùng Trùng duyên khªi", nên PhÆt nói "ChÖn nhÜ tùy duyên sanh ra các pháp ". ñn ñåi -thØa Viên giáo, thì các bÆc BÒ Tát cæn cÖ Çã thuÀn thøc, nên PhÆt m§i nói Çn "Løc Çåi" và "Trùng Trùng duyên khªi".
S¿ sai khác ª Çây, chÌ là sai khác v tÀng bÆc, chÙ không phäi sai khác v ni dung; sai khác v khía cånh ÇÙng nhìn và tÀm m¡t rng hËp, chÙ không phäi sai khác v bän chÃt.
Nhìn m¶t cách nông cån và nhÕ hËp thì chÌ thÃy có nghip l¿c; nhÜng nhìn sâu hÖn và rng hÖn tí n»a thì thÃy: dܧi cái nghip l¿c, là A-låi-da thÙc. Nhìn sâu và rng hÖn n»a thì thÃy dܧi A-låi-da thÙc là Chân-nhÜ.
Vì Chân-nhÜ tùy duyên mà sanh ra hin tÜ®ng. Trܧc thì bäo r¢ng có A-låi-da thÙc m§i phát khªi ra hin tÜ®ng. ñây thì t¿ ChÖn-nhÜ tùy duyên mà hin tÜ®ng phát khªi. Khi Çã khám phá ra Chân-nhÜ rÒi, nu nghiên cÙu kÏ lÜ«ng tÜ©ng tÆn hÖn n»a, thì nhÆn thÃy Chân nhÜ không phäi là m¶t cái gì xa lå, mà chính là chân-nhÜ n¢m ngay nÖi vån tÜ®ng. Chân-nhÜ là khía cånh TÎnh, mà vån tÜ®ng là khía cånh ñng cûa m¶t cái gi là "NhÃt nhÜ" hay "Tâm". NhÜng nu Çi sâu hÖn n»a, thì TÎnh và ñng không phäi là hai khía cånh riêng rë, mà chính ngay trong ñng có TÎnh, trong TÎnh có ñng. ñng là "s¿" (vån tÜ®ng), TÎnh là "l" mà ta tr¿c nhÆn ÇÜ®c qua "S¿" qua cái "Trùng Trùng duyên khªi" cûa vån h»u.
ñn "Chân nhÜ duyên khªi" luÆn là tâm Çã tìm Çn cái cæn nguyên cûa vÛ trø vån h»u. NhÜng nu còn phäi nói Çn "Løc Çåi duyên khªi" và "Pháp-gi§i duyên khªi" là muÓn tìm hiu cái hành tܧng, cái then máy cûa vån tÜ®ng Ç tr¿c nhÆn chÖn nhÜ. "Løc Çåi duyên khªi'' luÆn là d¿a trên kinh nghim mà suy diÍn chân nhÜ . Hai luÆn này không khác nhau v ni dung hay tØng b¿c, mà chÌ khác nhau v luÆn pháp mà thôi. M¶t bên Çi tØ s¿ Çn l, m¶t bên Çi tØ l Çn s¿.
Nu có th dùng m¶t ví dø Ç chÙng minh m¶t cách cø th nh»ng l lë vØa nói Çn trên Çây, chúng tôi xin mån phép dùng m¶t thí dø thô sÖ sau Çây, nhÜng xin thÜa trܧc r¢ng thí dø không phäi là l lë, mà chÌ nói lên m¶t khía cånh nào cûa l lë mà thôi.
Chúng ta Çi vào xem m¶t råo hát kÿ lå, khi Çèn Çã t¡t và không bit trên sân khÃu ngÜ©i ta Çã b¡t ÇÀu trình diÍn tØ lúc nào. Råp hát tÓi mò, trên sân khÃu cÛng không sáng mÃy, mà chúng ta ÇÙng ª Çàng sau xa. Trܧc sân khÃu, nhiu l§p màn mÕng buông xuÓng (dø cho vô minh). Khi chúng ta vào thì m¶t tÃm màn tØ tØ kéo lên. Chúng ta thÃy l© m© nh»ng cánh tay, nh»ng cái chân và cái ming cûa m¶t con nm nhân Çang múa máy, ca hát trên sân khÃu. Chúng ta Çoán ch¡c ª phía trong, ª Çàng sau con nm nhân Ãy có m¶t Çng l¿c (dø cho nghip cäm duyên khªi) làm cho con nm nhân kia múa máy, ca hát.
M¶t cái màn n»a vén lên và ta tin t§i thêm m¶t mÙc n»a Ç nhìn. Chúng ta thÃy bóng dáng m¶t ngÜ©i Çang ÇÙng sau con nm nhân kia (dø cho A-låi-da duyên khªi).
M¶t cái màn n»a vén lên và ta tin t§i gÀn sân khÃu hÖn n»a. Ta thÃy rõ ràng hÖn. Thì ra con ngÜ©i và nm nhân là m¶t: con ngÜ©i mang l§p nm nhân và Çã múa máy ca hát (dø cho ChÖn nhÜ duyên khªi).
M¶t bÙc màn n»a ÇÜ®c kéo lên, và ta Çi sát Çn sân khÃu, ta nhìn thÃu suÓt Çn hÆu trÜ©ng. Ta thÃy rõ mi vÆt, mi ngÜ©i, tØng chi tit m¶t trên sân khÃu, s¿ liên låc gi»a vÆt này v§i vÆt kia, gi»a ngÜ©i làm trò, ngÜ©i kéo màn, ngÜ©i Çåo diÍn v.v....(dø cho Løc Çåi duyên khªi).
Sau khi Çã quan sát kÏ lÜ«ng sân khÃu, ta xây m¥t låi nhìn khán giä, và ta Çã khám phá m¶t bí mÆt vô cùng quan trng: s¿ liên låc mÆt thit gi»a ngÜ©i Çóng trò và khán giä. NgÜ©i Çóng trò vui thì khán giä vui, ngÜ©i Çóng trò than thª thì khán giä buÒn. NgÜ®c låi, khán giä cÛng änh hܪng rÃt nhiu Çn ngÜ©i Çóng trò: ngÜ©i Çóng trò tuân theo muÓn cûa khán giä, khi Çóng hay thì khán giä v tay hoan hô và b¡t buc diÍn viên phäi Çóng låi; khi diÍn dª, thì khán giä la ó, phän ÇÓi ...DiÍn viên và khán giä, hÆu trÜ©ng và tin trÜ©ng, tÃt cä m¶t råp hát Çu liên låc mÆt thit v§i nhau, làm nhân duyên cho nhau, änh hܪng mÆt thit lÅn nhau (dø cho Pháp-gi§i duyên khªi).
ñ kt luÆn v chÜÖng Duyên Khªi luÆn này, chúng ta có th tóm t¡t nhÜ sau:
5. Nghip cäm Duyên Khªi, muÓn nói: nghip l¿c và nguyên nhân cûa hin tÜ®ng gi§i. Nghip b«i mê ho¥c mà có.
6. A-låi-da Duyên Khªi, muÓn nói: cæn nguyên cûa hin tÜ®ng gi§i là a-låi-da thÙc. A-låi-da bao trùm tÃt cä chúng tº h»u lÆu mà phát sanh vÛ trø vån h»u. MuÓn giäi thoát khÕi hin tÜ®ng gi§i thì phäi huân tÆp và làm phát hin chûng tº vô lÆu.
7. Chân nhÜ Duyên Khªi, là muÓn nói: chân nhÜ vì duyên v§i vô minh mà diêu Çng và làm phát sanh ra vÛ trø vån h»u.
8. Løc Çåi Duyên Khªi và Pháp-gi§i Duyên Khªi là hai thuyt mÜ©ng tÜ®ng giÓng nhau, Çu thuyt minh hai phÜÖng din hin tÜ®ng và thÆt th cûa nhÃt-nhÜ. BÃt tri bÃt giác là cái nguyên nhân cûa hin tÜ®ng. Tri giác ÇÜ®c thì giäi thoát ÇÜ®c.
Nh»ng thuyt trên này Çu có nh»ng Çim giÓng nhau: mi thuyt Çu công nhÆn có chÖn nhÜ là bän th cûa vÛ trø vån h»u. Cái nguyên nhân làm sanh khªi vÛ trø vån h»u là mê vng hay vô minh. MuÓn giäi thoát thì phäi trØ cho ÇÜ®c mê vng.

VI. Không gian và th©i gian cûa pháp gi§i:
Chúng ta Çã nói v nguyên nhân sanh khªi cûa vÛ trø, vån h»u. ñn Çây chúng ta hãy nghe PhÆt dåy v s¿ rng l§n vô biên và s¿ tÒn tåi vô cùng cûa vÛ trø, hay pháp gi§i.
1. Không gian: Vô cùng tÆn
Theo l©i dåy cûa các kinh, thì vÛ trø hay nói theo danh tØ cûa PhÆt giáo: pháp-gi§i rng l§n vô cùng vô tÆn. Th-gi§i mà chúng ta ª Çây không phäi là m¶t, mà nhiu nhÜ cát sông H¢ng. CÙ m¶t ngàn th gi§i nhÕ hip thành m¶t Tiu-thiên th gi§i; hip m¶t ngàn Tiu-thiên th gi§i thành m¶t Trung thiên th gi§i; hip m¶t ngàn Trung thiên th gi§i thành m¶t ñåi -thiên th gi§i, hay "tam thiên Çåi thiên th gi§i". Mi tam thiên Çåi thiên th gi§i gÒm có m¶t ngàn triu th gi§i cûa chúng nhÕ nhÜ th gi§i ta. HÖn n»a, vÛ trø không phäi chÌ có m¶t ñåi -thiên tam thiên Çåi thiên th gi§i, mà gÒm có vô sÓ ñåi -thiên tam thiên Çåi thiên th gi§i.
2. Th©i gian: Không nghï bàn.-
 PhÆt Çã dåy: "các pháp h»u vi, bÃt cÙ m¶t pháp nào cÛng Çu bÎ bÓn th©i kÿ chi phÓi, tÙc là thành, trø, hoåi, không". Th gi§i cÛng vÆy, không th thoát ra ngoài cái luÆt: thành, trø, hoåi, không Ãy ÇÜ®c. NhÜng bit vì trong pháp gi§i có không bit bao nhiêu th gi§i, nên s¿ thành, trø cûa m¶t th gi§i này là s¿ hoåi. Không cûa m¶t th gi§i khác, cÙ nhÜ th mà xoay vòng không dÙt.
Nu lÃy riêng ra m¶t th gi§i Ç Ço lÜ©ng th©i gian, thì chúng ta së có m¶t con sÓ nhÜ sau: Mi m¶t th gi§i Çu có bÓn th©i kÿ hay bÓn trung kip; mi trung kip có hai mÜÖi tiu-kip, mi tiu kip có mÜ©i sáu triu (16.000.000) næm. NhÜ th m¶t th gi§i tØ khi thành lÆp, Çn khi tiêu dit, phäi träi qua: 4x20x16.000.000 = 1.280.000.000. NhÜng chúng ta Çã bit th gi§i nhiu nhÜ cát sông H¢ng, thì s¿ tÒn tåi cûa Pháp-gi§i lâu dài không th suy tính, nghï bàn ÇÜ®c.
Çây, chúng ta không có nêu lên m¶t con sÓ nhÜ trên ÇÍ Ço lÜ©ng Çích xác s¿ rng l§n và s¿ dài lâu cûa Pháp-gi§i là bao nhiêu. Chúng ta chÌ có møc Çích là nêu lên nh»ng con sÓ Ç có nim v "s¿ vô cùng cô tÆn, vô thÌ, vô chung" cûa Pháp-gi§i mà thôi. Ý-nim Ãy, ngày nay cÛng ÇÜ®c khoa hc tán ÇÒng.

C. Kt luÆn:
Pháp-gi§i tuy rng l§n vô cùng vô tÆn, nhÜng nhÜ chúng ta Çã thÃy trong Çoån nói v "Duyên khªi luÆn", pháp-gi§i và nhân sanh änh hܪng tr¿c tip lãnh nhau. HÖn n»a, nhÜ trong nghip cäm duyên khªi Çã nói: vÛ trø do nghip l¿c cûa chúng sanh chiêu cäm kt thành; nghip lành chiêu cäm thì thân cæn ÇÜ®c viên mãn, mà vÛ trø cÛng tÓt ÇËp; còn nghip d» chiêu cäm thì thân cæn xÃu xa mà vÛ trø ô u, l¡m tai ha.
Còn theo nhÜ A-låi-da duyên khªi Çã nói: do chúng tº trong A-låi-da thÙc huân tÆp và hin hành mà chúng ta có cæn thân v th gi§i nhÜ th này hay thé khác. Nu chúng ta huân tÆp chûng tº h»u lÆu thì chúng ta quay cuÒng mãi trong cänh gi§i Çau kh°, ô trÜ®c; nu chúng ta huân tÆp chûng tº vô lÆu, thì chúng ta së thoát ra khÕi cänh gi§i kh° Çau này.
Theo trình Ç, cæn cÖ cûa chúng ta hin tåi thì hai thuyt trên này thích h®p v§i chúng ta hÖn; còn ba thuyt dܧi thì vì cao quá, khó mà th¿c hành cho ÇÜ®c.
VÆy chúng ta hãy nghe l©i cûa PhÆt dåy trong hai thuyt "Nghip cäm duyên khªi" và "A-låi-da duyên khªi" mà cäi tåo vÛ trø và nhân sinh.
Trong hai pháp này, v nghip thì chúng ta nên dÙt trØ "s¿ ho¥c" và "l ho¥c" cäi tåo các nghip dº Ç°i låi các vic lành, tÙc là ta chiêu cäm lÃy quä báo Ç©i sau ÇÜ®c thân th và vÛ trø rÃt trang nghiêm tÓt ÇËp, không còn bÎ kh° quä nhÜ hin nay n»a.
V chûng tº, thì h¢ng ngày chúng ta nên cÄn thÆn trong s¿ huân tÆp. Bªi vì công vic h¢ng ngày Çu ghi vào tång thÙc chúng ta, không khi nào mÃt ÇÜ®c. Ta phäi huân tÆp nh»ng Çiu chân lë chính cûa thánh hin. Còn v phÀn tu tÆp, chúng ta phäi quán tÃt cä các pháp Çu do Duy thÙc tåo, và phäi phá trØ ngã chÃp và pháp chÃp.
Làm ÇÜ®c nhÜ th, ch¡c ch¡n chúng ta së cäi tåo thân th và vÛ trø xÃu xa này trª thành trang nghiêm tôt ÇËp.

Ban Ho¢ng Pháp

[Trª v trang chính]