Make your own free website on Tripod.com
PhÆt Hc Ph° Thông

Hòa ThÜ®ng Thích Thin Hoa

TÆp ñ

A.Mª ñ:

Vì sao PhÆt nói Kh° Ç trܧc và TÆp Ç sau?

Trong kh° Ç, chúng ta Çã thÃy rõ nh»ng ni thÓng kh° cûa trÀn gian. Trܧc nh»ng ni kh° Ãy, không ai là không nhàm chán, ghê s® cho cu¶c Ç©i ª cänh gi§i Ta bà nÀy, và không ai có th an tâm. Çim nhiên sÓng trong cänh Ãy. Nhiu câu hÕi lin nÄy ra trong ÇÀu óc chúng ta: - Vì Çâu sinh ra nh»ng ni kh° Ãy? Ta có th thoát ra khÕi móng vuÓt cûa chúng Ç sÓng ª m¶t cänh gi§i tÓt ÇËp hÖn không? Và thoát ra b¢ng cách nào?

ñó là nh»ng câu hÕi mà ÇÙc PhÆt së lÀn lÜ®t giäi Çáp m¶t cách tÜ©ng tÆn ª ba phÀn: TÆp, Dit và ñåo ñ.

ñÙc PhÆt rÃt rành tâm l cûa chúng sanh, nên m§i nêu lên cái kh° trܧc rÒi m§i nói cái nhân sau. Nu vào ngay ÇÀu Ngài nói: "NÀy các ngÜÖi! Hãy nghe ta nói rõ nh»ng nguyên nhân sanh ra Çau kh° Çây!" thì ch¡c chúng ta không chú cho l¡m, vì chúng ta, m¥c dÀu là sÓng trong b kh°, nhÜng vì mê m©, chúng ta có thÃy m¶t cách tÜ©ng tÆn và rùng r®n tÃt cä nh»ng ni kh° cûa cänh Ta-bà Çâu? Có nhiu khi chúng ta còn cho cänh gi§i này là vui n»a là khác. Do Çó, chúng ta không thit tha Çi tìm nguyên nhân phát sanh Çau kh°. ChÌ khi nào chúng ta Çã thÙc m¶t cách sâu s¡c nh»ng ni kh° cûa chúng ta, khi Ãy chúng ta m§i thÃy s¿ bæn khoæn khÄn cÃp Çi tìm ÇÜ©ng t¿ giäi cÙu cho chúng ta. Và muÓn t¿ giäi cÙu, tÃt chúng ta tìm xem vì Çâu có Çau kh°; nhÜ vÎ lÜÖng y, muÓn trÎ bnh, trܧc phäi tìm hiu nguyên nhân sinh bnh.

Nguyên nhân sanh bnh kh° Çau cûa chúng sanh, ÇÙc PhÆt gi là TÆp-Ç.

B.Chánh Ç:

I.ñÎnh nghïa: TÆp là chÙa nhóm, dÒn thêm mi ngày mi nhiu hÖn. ñ là s¿ thÆt v»ng ch¡c, ÇÙng Ç¡n hÖn cä. TÆp Ç là s¿ thÆt Çúng Ç¡n, v»ng ch¡c v nguyên nhân cûa nh»ng ni kh° Çã chÙa nhóm, tích tr» lâu Ç©i, lâu kip trong mi chúng sanh. ñó là s¿ thÆt v c¶i gÓc cûa sanh tº, luân hÒi cûa b kh° trÀn gian.

II.Nguyên nhân cûa Çau kh°:

PhÆt dåy: C¶i gÓc cûa sanh tº luân hÒi do các phin não mê lÀm mà ra. Phin não mê lÀm là nh»ng døc vng xÃu xa, nh»ng nim sai quÃy, làm não loån thân tâm chúng ta.

Phin não rÃt nhiu, nói r¶ng thì Çn tám muôn bÓn ngàn (84,000), nói hËp låi thì có mÜ©i phin não gÓc, gi là cæn bän phin não. Do mÜ©i phin não gÓc này mà sanh ra vô sÓ phin não ngành ngn. MÜ©i phin não gÓc là:

a.Tham: nghïa là tham lam. Tánh tham có Ƕng l¿c b¡t ta phäi dòm ngó, theo dõi nh»ng cái gì nó Üa thích, nhÜ tin tài, danh vng, ming æn, ch ª v.v... rÒi nó xui ta lÆp mÜu này, chܧc n Ç xâm chim cho ÇÜ®c nh»ng thÙ Ãy. ñiu tai håi nhÃt là lòng tham không Çáy, thâu góp bao nhiêu cÛng không vØa; ÇÜ®c m¶t muÓn có mÜ©i, ÇÜ®c mÜ©i muÓn có træm. Tham cho mình chÜa Çû, còn tham cho bà con quyn thu¶c mình, xÙ sª mình. CÛng vì tham mà æn không ngon, ngû không yên; cÛng vì tham mà cha mË v® con xung Ƕt; cÛng vì tham mà bè bån chia lìa; cÛng vì tham mà ÇÒng bào trª låi xung Ƕt, xâu xé nhau; cÛng vì tham mà chin tranh tip diÍn, git håi không bit bao nhiêu sinh linh. Tóm låi cÛng vì tham mà nhân loåi chúng sanh chÎu không bit bao nhiêu Çiu thÓng kh°.

Tham không nh»ng håi cho mình và cho ngÜ©i, trong hin tåi mà cä Çn tÜÖng lai n»a.

b.Sân: nghïa là nóng giÆn. Khi g¥p nh»ng cänh trái nghÎch lòng, nhÜ lòng tham không ÇÜ®c toåi nguyn, thì sân ni lên, nhÜ m¶t ngn lºa d» ÇÓt cháy lòng ta. Th là m¥t ÇÕ tía hay tái xanh, b¶ dång thô bÌ, nói næng hung d», có khi dùng Çn võ l¿c hay khí gi§i Ç hå kÈ làm trái , phÆt lòng ta. Vì nóng giÆn mà cha mË, v® con, anh em xa lìa, bån bè ly tán; vì nóng giÆn mà ÇÒng bào trª nên thù ÇÎch, nhân loåi Çua nhau ra chin trÜ©ng; vì nóng giÆn mà kÈ bÎ tàn tÆt, ngÜ©i vào khám ÇÜ©ng, kÈ mÃt ÇÎa vÎ, ngÜ©i tan s¿ nghip. Kinh Hoa Nghiêm có nói: "NhÃt nim sân khªi, bách vån chܧng môn khai", nghïa là: M¶t nim sân hÆn ni lên, thì træm ngàn cºa nghip chܧng Çu mª ra. Sách cÛng có nói: "NhÃt tinh chi hÕa, næng thiêu vån khoänh công ÇÙc chi sÖn", nghïa là, m¶t Çóm lºa giÆn, có th ÇÓt ht muôn mÅu rØng công ÇÙc. ThÆt vÆy, lºa sân hÆn Çã bØng cháy lên gi»a lòng nhân loåi, và Çã ÇÓt thiêu không bit bao nhiêu công lao, s¿ nghip mà nhân loåi Çã tÓn bao nhiêu mÒ hôi và nܧc m¡t Ç tåo nên.

c.Si: nghïa là si mê, m© ám. Si nhÜ là m¶t tÃm màn dày Ç¥c, Çen tÓi trùm lên trí tu cûa ta, làm cho ta không th nhìn thÃy ÇÜ®c s¿ thÆt, phán Çoán ÇÜ®c cái hay, cái dª, cái tÓt, cái xÃu. Do Çó, ta gây ra không bit bao nhiêu t¶i li, làm håi mình, håi ngÜ©i mà không hay. Vì si, mà lòng tham trª thành không Çáy, bªi vì nu ngÜ©i ta sáng suÓt thÃy cái tai håi cûa tham, thì ngÜ©i ta Çã km hãm ÇÜ®c m¶t phÀn nào tánh tham. Vì si mà lºa sân t¿ do bùng cháy; nu ngÜ©i ta sáng suÓt bit cái tai håi cûa lºa sân thì ngÜ©i ta Çã không Ç cho nó hoành hành nhÜ th. T° sÜ Çã có câu: "BÃt u tham sân khªi, duy khûng t¿ giác trì". Nghïa là: Không s® tham và sân ni lên, mà chÌ s® mình giác ng¶ chÆm. Nói m¶t cách dÍ hiu là: Không s® tham và sân mà chÌ s® si mê. ThÆt Çúng nhÜ th: Nu tham, sân ni lên, mà có trí sáng suÓt ngæn chÆn låi, thì tham sân không làm gì ÇÜ®c. Nói m¶t cách rÓt ráo hÖn, nu Çã có trí tu sáng suÓt thì tham, sân không th tÒn tåi ÇÜ®c, nhÜ khi Çã có ánh m¥t tr©i lên thì bóng tÓi tÃt phäi t¿ tan bin.

Ba tánh tham, sân, si nÀy PhÆt gi là ba món Ƕc; vì do chúng nó mà chúng sanh phäi chÎu nhiu kip sanh tº luân hÒi, Ça vào ÇÎa ngøc, ngå qu và súc sanh.

d.Mån: nghïa là t¿ nâng cao mình lên và hå ngÜ©i khác xuÓng; t¿ thÃy mình là quan trng mà khinh rÈ mi ngÜ©i; mình có tin cûa, tài trí hay quyn th mà dÜÖng dÜÖng t¿ Ç¡c, møc hå vô nhân, khinh ngÜ©i già cä, hn láo v§i ngÜ©i ÇÙc hånh, chà Çåp ngÜ©i dܧi, lÃn lܧt ngÜ©i trên.

Vì lòng ngã mån cho mình là hÖn ht, nên ch£ng chÎu hc hÕi thêm, không nghe l©i nói phäi. Do Çó, làm nhiu Çiu lÀm lÅn, sai quÃy, phܧc lành t°n giäm, t¶i li càng tæng, phäi chÎu sanh tº luân hÒi không bao gi© cùng.

Mån có bäy thÙ:

1.Mån: hÖn ngÜ©i ít mà nghï mình hÖn nhiu.

2.Ngã mån: mình hay giÕi mà lÃn lܧt ngÜ©i.

3.Quá mån: mình b¢ng ngÜ©i mà cho là hÖn ngÜ©i, ngÜ©i hÖn mình mà cho là b¢ng.

4.Mån quá mån: ngÜ©i hÖn mình nhiu mà cho mình hÖn ngÜ©i.

5.Tæng thÜ®ng mån: chÜa chÙng thánh quä mà cho mình Çã chÙng.

6.Ty lit mån: mình thua ngÜ©i nhiu mà nói r¢ng thua ít.

7.Tà mån: ngÜ©i tu v tà Çåo, ÇÜ®c chút thÀn thông, ho¥c hiu bit ÇÜ®c Çôi chút vic quá khÙ, vÎ lai, rÒi khinh lܧt ngÜ©i.

e.Nghi: nghïa là nghi ng©, không có lòng tin. NgÜ©i nghi ng© không làm nên ÇÜ®c vic gì ht. ñÓi v§i ngÜ©i thân trong gia Çình, h không tin cÆy giao phó công vic; ÇÓi v§i bån bè, h nghi ng© tÃt cä mi thin chí. Ngay ÇÓi v§i mình, h cÛng không t¿ tin n»a. ñã không t¿ tin, h còn gây hoang mang cho ngÜ©i chung quanh, làm cho ngÜ©i ta ngã lòng, thÓi chí.

ñÓi v§i Çåo l chân chánh, h cÛng không hæng hái tin theo. Nh»ng pháp tu giäi thoát và các Çiu phܧc thin, h do d¿ không làm.

Nghi có ba phÜÖng din:

1.T¿ nghi là nghi mình. Ch£ng hån nghe ngÜ©i ta bäo: "Tu hành së ÇÜ®c giäi thoát", nhÜng låi t¿ nghi r¢ng: "Ch£ng bit mình tu có ÇÜ®c không?". Vì lòng do d¿ nghi ng© Ãy, nên không tu.

2.Nghi pháp nghïa là nghi phÜÖng pháp mình tu. Ch£ng hån nhÜ nghe Kinh Di-ñà nói: "NgÜ©i chí tâm nim PhÆt, tØ m¶t ngày cho Çn bäy ngày, ÇÜ®c nhÃt tâm bÃt loån Çn khi lâm chung, së ÇÜ®c PhÆt Di-ñà tip dÅn sanh v nܧc C¿c låc"; nhÜng låi nghi r¢ng: "PhÜÖng pháp Ãy không bit có kt quä Çúng nhÜ vÆy không". Do s¿ nghi ng© Çó mà không tu.

3.Nghi nhÖn nghïa là nghi ngÜ©i dåy mình. NhÜ có ngÜ©i dåy r¢ng: "Làm lành së ÇÜ®c phܧc, làm ác së bÎ t¶i"; nhÜng låi nghi r¢ng: "Ch£ng bit ngÜ©i này nói có thÆt không." Do s¿ nghi ng© Ãy mà không làm.

Tóm låi, tánh nghi ng© làm cän trª s¿ tin trin cûa mình, ngæn ngåi mi công tác h»u ích và làm cho cu¶c Ç©i không vÜ®t ra khÕi cänh tÓi tæm kh° sª.

f.Thân kin: nghïa là chÃp thân ngÛ Ãm tÙ Çåi giä hip này làm ta. Vì cái chÃp sai lÀm Ãy, nên thÃy có m¶t cái Ta riêng bit, ch¡c thÆt, không bin Ç°i, thÃy cái ta Ãy là riêng cûa ta, không dính dÃp Çn ngÜ©i khác và là m¶t thÙ rÃt qu báu. Vì tܪng lÀm nhÜ th, nên kim món ngon, vÆt lå cho Ta æn, may s¡m áo quÀn tÓt ÇËp cho Ta m¥c, lo xây d¿ng nhà cao cºa l§n cho Ta ª, thâu góp thÆt nhiu tin cûa Ç dành cho Ta dùng, kim công danh chÙc tܧc, ÇÎa vÎ cho Ta hãnh din v§i mi ngÜ©i. Do s¿ qu chu¶ng phøng s¿ cho cái Ta Ãy, mà Ta tåo ra l¡m Çiu t¶i li, chà Çåp lên bao nhiêu cái Ta khác, làm cho h Çau kh° vì Ta. Và th gi§i trª thành m¶t bãi chin trÜ©ng thÜ©ng tr¿c cÛng vì th.

g.Biên kin nghïa là chÃp m¶t bên, nghiêng v m¶t phía, có m¶t thành kin c¿c Çoan. Biên kin có hai lÓi chÃp sai lÀm l§n là:

1.ThÜ©ng kin nghïa là chÃp r¢ng khi cht rÒi, cái Ta vÅn tÒn tåi mãi: ngÜ©i cht së sanh ra ngÜ©i, thú cht së trª låi thú, thánh nhÖn cht trª låi làm thánh nhÖn. Do s¿ chÃp Ãy, h cho r¢ng tu cÛng vÆy, không tu cÛng vÆy, nên không s® t¶i ác, không thích làm thin. Li chÃp này, Çåo PhÆt gi là: "ThÜ©ng kin ngoåi Çåo".

2.ñoån kin nghïa là chÃp r¢ng cht rÒi së mÃt h£n. ñÓi v§i hång ngÜ©i chÃp Çoån kin, thì hÍ t¡t thª là không còn gì tÒn tåi n»a; t¶i cÛng không mà phܧc cÛng ch£ng còn. H không tin nhân quä luân hÒi, nên m¥c tình làm các Çiu t¶i li. H t¿ bäo: "Tu nhÖn tích ÇÙc già Ç©i cÛng cht, hung hæng, båo ngÜ®c t¡t thª cÛng không còn".

Có ngÜ©i, trܧc nh»ng cänh buÒn lòng, nghÎch , nh»ng chuyn tình duyên tr¡c trª, tܪng r¢ng cht là ht Çau kh°, là giäi thoát tÃt cä, nên Çã không ngÀn ngåi mÜ®n chén thuÓc Ƕc, hay giòng sông Ç kt liÍu Ç©i mình. H Çâu có ng© r¢ng cht rÒi vÅn chÜa ht! LÓi chÃp này, kinh PhÆt gi là "ñoån kin ngoåi Çåo".

h.Kin Thû: nghïa là chÃp ch¥t s¿ hiu bit sai lÀm cûa mình.

Kin thû có hai phÜÖng din:

1.Kin thû vì không thÙc ÇÜ®c s¿ sai lÀm cûa mình. Hành vi cûa mình sai quÃy, kin cûa mình sai lÀm, nhÜng vì không Çû sáng suÓt Ç nhÆn thÃy, nên cÙ bäo thû hành vi, kin cûa mình, t¿ cho là hay là giÕi, ai nói cÛng ch£ng nghe.

2.Kin thû vì t¿ ái hay vì cÙng ÇÀu. Bit mình làm nhÜ th là sai, nói nhÜ vÆy là dª, nhÜng vì t¿ ái, cÙ bäo thû cái sai cái dª cûa mình, không chÎu thay Ç°i. NhÜ ông bà trܧc Çã l« theo, tà Çåo, nay con cháu vÅn bit Çó là tà, nhÜng cÙ theo nhÜ th mãi không chÎu Ç°i. H cÙ nói m¶t cách liu lïnh: "XÜa sao nay vÆy", hay "xÜa bày nay làm". Hay nhÜ cha mË trܧc Çã l« làm ngh t¶i li, Çn Ç©i con cháu, vÅn cÙ bäo thû ngh Ãy, không chÎu thay ngh khác.

Nói r¶ng ra trong th gi§i, có m¶t sÓ Çông ngÜ©i, m¥c dù th©i th Çã cäi Ç°i, tin b¶ mà h vÅn cÙ gi» låi nh»ng l thói, c° tøc hû båi mãi. Ch£ng hån nhÜ ª Vit Nam ta Çn bây gi© mà vÅn có nh»ng ngÜ©i PhÆt tº, hÍ trong nhà có ngÜ©i cht là git heo bò Ç cúng kin, khi ÇÜa Çám tang, gánh theo nh»ng con heo quay to tܧng, Çi biu diÍn qua các ÇÜ©ng phÓ; mi khi tuÀn t¿ hay k gi, thì ÇÓt giÃy tin vàng båc, áo quÀn kho phܧng, mi næm phäi h¶i hp Ç cúng tà thÀn, ác qu v.v... ChÃp ch¥t nh»ng hû tøc nhÜ th, Çu thu¶c v "Kin thû" cä.

i.Gi§i cÃm thû nghïa là làm theo l©i ræn cÃm cûa ngoåi Çåo tà giáo. NhÜng s¿ ræn cÃm nÀy nhiu khi thÆt vô l, mê mu¶i, dã man, không làm sao ÇÜa ngÜ©i ta Çn s¿ giäi thoát ÇÜ®c, th mà vÅn có nhiu ngÜ©i tin và làm theo. Ch£ng hån nhÜ ª ...n Ƕ, có phái ngoåi Çåo lÃy Çá d¢n bøng, ÇÙng m¶t chân gi»a tr©i n¡ng, n¢m ch bÄn thÌu, leo lên cao nhäy xuÓng, gieo mình vào lºa, hay nhäy xuÓng sông trÀm mình Ç ÇÜ®c phܧc. Có Çåo, mi næm låi b¡t tín ÇÒ git m¶t ngÜ©i Ç t thÀn, hay nhÜ Çåo cûa anh chàng Vô Não, phäi git m¶t træm ngÜ©i lÃy m¶t træm ngón tay xâu làm chui håt m§i Ç¡c Çåo.

Nh»ng thÙ cuÒng tín nhÜ th, không làm cho cu¶c Ç©i sáng sûa, mà còn làm Çen tÓi, kh° Çau thêm.

j.Tà kin, nghïa là chÃp theo lÓi tà, không chÖn chánh, trái v§i s¿ thÆt, trái v§i luÆt nhân quä. Nói m¶t cách khác, Tà kin nghïa là mê tín dÎ Çoan, nhÜ th© ÇÀu trâu, ÇÀu cp, bình vôi, ông táo, xin xâm, bói quÈ, bu¶c tôm, Çeo nit, coi sao, cúng hån v.v...

Nói r¶ng ra, cä bÓn món chÃp trên, Çu thu¶c v Tà kin cä.

III.Tính chÃt cûa mÜ©i môn cæn bän phin não.

Tánh chÃt cûa mÜ©i phin não cæn bän không giÓng nhau: có thÙ nhanh nhËn, có thÙ yu §t, có thÙ Çâm sâu gÓc rÍ trong lòng ngÜ©i, có thÙ n¢m khÖi khÖi ª trên thÙc, có thÙ dÍ dÙt trØ, có thÙ khó tiêu dit. Vì tính chÃt không ÇÒng Ãy mà ÇÙc PhÆt Ç¥t cho chúng nh»ng danh tØ khác nhau, Ç dÍ phân bit, nhÜ Kit sº, Kin ho¥c, Tà kin...

a.Kit sº. MÜ©i thÙ phin não gÓc: tham, sân, si, mån, nghi, thân kin, biên kin, kin thû, gi§i cÃm thû, tà kin cÛng gi là "ThÆp Kit sº".

Kit là trói bu¶c, sº là sai khin. MÜ©i phin não nÀy là kit sº, vì chúng nó có mãnh l¿c trói bu¶c loài h»u tình không cho ra khÕi ba cõi và sai sº chúng sanh phäi quay l¶n trong vòng sanh tº luân hÒi, tØ Ç©i này Çn kip n, và phäi chÎu không bit bao nhiêu Çiu kh° não.

Tuy Çu có tánh chÃt sai sº, trói bu¶c cä, nhÜng mÜ©i Kit sº này có thÙ månh, thÙ yu, thÙ chÆm chåp, thÙ mau lË, nên ÇÙc PhÆt chia chúng ra làm hai thÙ v§i hai tên gi khác nhau là: L®i sº và ñ¶n sº.

1.L®i sº là nh»ng món phin não rÃt lanh lË, dÍ sanh khªi mà cÛng dÍ trØ bÕ (l®i là lanh l®i). L®i sº gÒm có næm là: Thân kin, Biên kin, Kin thû, Gi§i cÃm thû và Tà kin.

2.ñ¶n sº là nh»ng món phin não n¥ng n, chÆm chåp, sanh khªi m¶t cách ngÃm ngÀm, sâu xa, nhÜng mãnh lit khó dÙt trØ (Ƕn là chÆm løt). Thu¶c v Ƕn sº gÒm có: Tham, Sân, Si, Mån, Nghi.

NgÜ©i hc PhÆt muÓn ÇÜ®c giäi thoát, tÃt nhiên phäi ch¥t ÇÙt mÜ©i thÙ dây nh®, xing xích này m§i ÇÜ®c.

Trܧc khi muÓn ch¥t ÇÙt chúng m¶t cách có hiu quä, phäi hiu rõ tính chÃt mm hay cÙng, bª hay dai cûa chúng Ç lit chúng vào loåi dÍ ch¥t hay khó ch¥t. NhÜ ngÜ©i bºa cûi, chia cûi ra làm hai loåi: loåi dÍ bºa và loåi khó bºa; loåi dÍ bºa thì dùng búa gì, loåi khó bºa thì dùng búa gì. CÛng vÆy, hành giä trܧc khi muÓn ch¥t ÇÙt phin não, phäi lit chúng làm hai loåi: loåi Kin ho¥c dÍ trØ, và loåi TÜ ho¥c khó trØ.

b.Kin ho¥c. Ch» kin ho¥c có hai nghïa

1.Loåi mê lÀm nÀy mong manh cån c®t, chÌ tu hành Çn ÇÎa vÎ Kin Çåo (thÃy chân l) thì Çoån ÇÜ®c.

2.Loåi mê lÀm nÀy thu¶c v phÀn vng kin (vng chÃp), phân bit cûa thÙc ÇÓi v§i s¿ vô thÜ©ng, vô ngã v.v... mà sinh ra; hay do lÀm nghe theo l©i khuyên dåy cûa tà sÜ, ngoåi Çåo mà sinh ra.

Nói m¶t cách dÍ hiu hÖn, Kin ho¥c là cái lÀm thu¶c v mê l, do vng chÃp (chÃp sai) phân bit cûa thÙc sanh ra. ñn ÇÎa vÎ Kin Çåo là Çoån trØ ÇÜ®c cái ho¥c nÀy. Bªi chúng nó dÍ trØ, cÛng nhÜ cÕ mc khÖi trên m¥t ÇÃt, hÍ rÅy là ht, nên cÛng gi là "Phân bit ho¥c" (nghïa là cái lÀm v phÀn phân bit cûa thÙc).

Tóm låi, Kin ho¥c là do mê l mà sanh, và së bÎ dit trØ khi ng¶ ÇÜ®c chân l.

MÜ©i phin não nói trên nu Çem phÓi h®p v§i bÓn Ç trong ba cõi thì thành ra tám mÜÖi tám ho¥c.

ñ có m¶t nim rõ ràng hÖn, chúng ta hãy phân tách nhÜ sau:

MÜ©i món Kin ho¥c là: Tham, Sân, Si, Mån, Nghi, Thân kin, Biên kin, Kin thû, Gi§i cÃm thû và Tà kin.

Trong ba cõi (Døc gi§i, S¡c gi§i, Vô s¡c gi§i) mi cõi có bÓn ñ (kh°, tÆp, dit, Çåo), mi Ç có các ho¥c (mê lÀm) chung hip låi thành tám mÜÖi tám món Kin ho¥c.

NhÜ Døc gi§i có bÓn ñ: Kh°, TÆp, Dit, ñåo. Kh° Ç có Çû mÜ©i ho¥c. TÆp Ç và Dit Ç chÌ có bäy ho¥c (vì trØ Thân kin, Biên kin và Gi§i cÃm thû). ñåo Ç có tám ho¥c (trØ Thân kin và Biên kin). BÓn Ç c¶ng låi thành ba mÜÖi hai Kin ho¥c.

Cõi S¡c và Vô s¡c cÛng nhÜ Døc gi§i, song ª Çó mi Ç Çu trØ ra m¶t món Sân (vì hai cõi này chÌ có vui trong thin ÇÎnh, nên ch£ng có Sân) nên mi cõi chÌ có hai mÜÖi tám ho¥c. Hai cõi hip thành næm mÜÖi sáu ho¥c; c¶ng v§i ba mÜÖi hai ho¥c ª cõi Døc gi§i thành ra tám mÜÖi tám món Kin ho¥c.

Kh° Ç Çû mÜ©i ho¥c là vì thu¶c v Quä. TÆp Ç ít hÖn (có 7) là vì thu¶c v Nhân. Dit Ç là quä xuÃt th nên chÌ có 7. ñåo Ç v phÀn tu hành nên chÌ có 8.

c.TÜ ho¥c: Trong sÓ mÜ©i phin não cæn bän trên, có bÓn thÙ æn gÓc sâu rÍ tØ vô thÌ, rÃt khó dit trØ là Tham, Sân, Si, Mån (bÓn ñ¶n sº) thì gi là TÜ ho¥c. TÜ ho¥c có hai nghïa:

1.Nó ngÃm ngÀm khªi lên, do mê mu¶i v s¿ vÆt mà sanh; nhÜ ÇÓi v§i s¿ vÆt æn, m¥c, ª (s¡c, thanh, hÜÖng, vÎ, xúc), sanh ra tham trܧc.

2.S¿ mê lÀm nÀy phäi Çn ÇÎa vÎ Tu Çåo m§i dÙt trØ ÇÜ®c.

Chúng nó có tØ vô thÌ Çn gi©, hÍ có ta là có nó, nó v§i ta ÇÒng sanh m¶t lÜ®t, nên cÛng gi là "Câu sanh ho¥c". Chúng nó tim tàng sâu kín, và chi phÓi sai sº chúng ta m¶t cách mãnh lit, nên hành giä phäi g¡ng sÙc tu trì, m§i có th lÀn hÒi trØ ÇÜ®c. 

Tóm låi TÜ ho¥c hay Câu sanh ho¥c, do mê s¿ mà sanh, và chÌ khi Çn ÇÎa vÎ Tu Çåo m§i Çoån ÇÜ®c.

MÜ©i món nÀy phÓi h®p v§i bÓn Ç së thành tám mÜÖi mÓt món nhÜ sau:

MÜ©i món TÜ ho¥c: Døc gi§i có 4 (Tham, Sân, Si, Mån); S¡c gi§i có 3 (Tham, Si, Mån); Vô s¡c gi§i có 3 (Tham, Si, Mån).

BÓn món tÜ ho¥c nÀy låi chia ra làm ba hång: hång månh nhÃt là ho¥c bÆc thÜ®ng; hång månh vØa là ho¥c bÆc trung, hång månh ít là ho¥c bÆc hå. Mi hång nhÜ th låi chia ra làm ba bÆc hay phÄm n»a (thÜ®ng, trung, hå) c¶ng thành ra chín phÄm.

Chín phÄm TÜ ho¥c nÀy nhân cho ba cõi (gÒm 9 ÇÎa) thành ra 81 thÙ:

Døc gi§i1. NgÛ thú tåp cÜ ÇÎa.

S¡c gi§i 2. SÖ thin, ly sanh h låc ÇÎa.

3. NhÎ thin ÇÎnh sanh h låc ÇÎa.

4. Tam thin ly h diu låc ÇÎa.

5. TÙ thin xä nim thanh tÎnh ÇÎa.

Vô s¡c gi§i6. Không vô biên xÙ ÇÎa.

7. ThÙc vô biên xÙ ÇÎa.

8. Vô sª h»u xÙ ÇÎa.

9. Phi phi tܪng xÙ ÇÎa.

Nói tóm låi, nh»ng cái mê lÀm thu¶c v phÀn phân bit (do thÙc phân bit mà sanh) Çu thu¶c v Kin ho¥c. Nh»ng cái mê lÀm thu¶c v phÀn câu sanh (ngÃm ngÀm cùng v§i ta ÇÒng sanh) thì thu¶c v phÀn TÜ ho¥c.

Låi m¶t nghïa n»a, nh»ng cái mê lÀm thu¶c v phÀn mê l, Çn khi kin Çåo là Çoån trØ, thì gi là Kin ho¥c. Nh»ng cái lÀm thu¶c v phÀn mê s¿, phäi tu hành Çn ÇÎa vÎ tu Çåo, m§i lÀn lÀn Çoån trØ, thì gi là TÜ ho¥c. ñoån Kin ho¥c là chÌ m§i ht cái lÀm trên phÜÖng din kin thÙc; Çn khi Çoån TÜ ho¥c thì luôn cä cái lÀm trên phÜÖng din thÙc hành vi Çu không còn n»a.

ñoån 88 cái lÀm v Kin ho¥c và 81 cái lÀm v TÜ ho¥c thì së chÙng ÇÜ®c bÓn quä Thanh væn cûa Tiu thØa, trong Çó quä vÎ cao nhÃt là A-La-Hán.

C.Kt luÆn:

Sª dï chúng sanh chÎu các Çiu kh° não, nguyên nhân là do phin não gây tåo ra các nghip TÆp Ç. TÆp Ç gÒm nhiu thÙ phin não, nhÜng có mÜ©i thÙ cæn bän phin não là: tham, sân, si, mån, nghi, thân kin, biên kin, kin thû, gi§i cÃm thû và tà kin.

Trong 10 món này, vì cæn cÙ theo bän tánh cûa nh»ng cái dÍ phát sinh và dÍ trØ là næm món sau, thì gi là NgÛ l®i sº; còn næm món trܧc, tánh nó ngÃm ngÀm phát sanh và khó Çoån trØ thì gi là NgÛ Ç¶n sº.

ñÙng v phÜÖng din tu chÙng mà xét, thì hành giä trong khi tu hành, chia 10 món phin não trên thành hai loåi, Ç Çoån trØ trong th©i kÿ:

1.Nh»ng cái mê lÀm khi thÃy Çåo (chân l) m§i Çoån ÇÜ®c, thì gi là Kin ho¥c.

2.Nh»ng cái mê lÀm khi Çn ÇÎa vÎ Tu-Çåo m§i Çoån ÇÜ®c thì gi là TÜ-ho¥c.

V Kin ho¥c, ª cõi Døc gi§i có 32 món mê lÀm, ª cõi S¡c gi§i có 28 và Vô s¡c gi§i cÛng có 28, c¶ng låi thành 88 món mê lÀm. Cái lÀm ª cõi Døc gi§i rÃt thô, Çn cõi S¡c gi§i và Vô s¡c gi§i thì vi t hÖn. ñoån ÇÜ®c 88 thÙ Kin ho¥c trong ba cõi thì chÙng ÇÜ®c quä thánh thÙ nhÃt trong bÓn quä cûa Tiu thØa là Tu-ñà-Hoàn. ñn cõi này, 81 phÄm TÜ ho¥c cûa ba cõi vÅn chÜa Çoån trØ.

V TÜ ho¥c, thì cõi Døc gi§i có 4: Tham, sân, si, mån; Cõi S¡c gi§i và Vô s¡c gi§i mi cõi có ba (trØ sân). C¶ng chung thành 10 món TÜ ho¥c. Vì chúng có thô và t không ÇÒng Çu nên phân ra có thÜ®ng, trung, hå phÄm. Mi phÄm låi phân ra ba phÄm n»a là: ThÜ®ng, trung, hå c¶ng thành 9 phÄm.

Trong ba cõi có chia ra làm 9 ÇÎa; mi ÇÎa có 9 phÅm TÜ ho¥c tØ thô Çn t, c¶ng chung 9 ÇÎa thành ra 81 phÄm TÜ ho¥c.

Chín phÄm TÜ ho¥c ª cõi Døc gi§i rÃt thô, còn hai cõi trên lÀn lÀn vi t. Các thÙ phin não TÜ ho¥c vi t Çây, chiêu cäm v§i nh»ng kh° quä sanh tº, luân hÒi trong ba cõi. Nu các s¿ mê lÀm nÀy Çoån ht, thì dÙt ÇÜ®c sanh tº trong ba cõi, chÙng quä A-La-Hán. Ho¢ng Pháp

PhÀn Phø chú:

TÙ-Ç thu¶c v giáo l Tiu-thØa. Trong khi nghiên cÙu, trung thành v§i giáo l nÀy, chúng tôi chÌ k có hai thÙ ho¥c là: Kin ho¥c và TÜ ho¥c.

NhÜng theo giáo l ñåi-thØa, thì ngoài hai ho¥c trên, còn có hai thÙ ho¥c khác n»a là TrÀn-sa-ho¥c và Vô-minh-ho¥c. Nu muÓn chÙng quä ñåi thØa BÒ tát, thì phäi Çoån trØ hai ho¥c sau này.

a.TrÀn-sa-ho¥c: TrÀn-sa-ho¥c là cái mê lÀm nhÜ cát bøi. Cái mê lÀm nÀy không phäi cûa mình, vì khi chÙng ÇÜ®c quä A-la-hán thì cái mê lÀm v phÀn Kin-ho¥c và TÜ-ho¥c nÖi cá nhân mình Çã ht. Cái chÖn trí ª nÖi tâm mình Çã ÇÜ®c sáng suÓt rÒi. NhÜng so v§i mình, còn thÃy cái mê lÀm cûa chúng sanh nhiu nhÜ cát bøi, nên sanh lòng chán ngán, thÓi chí Ƕ sanh, cÙ trÀm không thu tÎch, thû cänh thiên, không Nit-bàn cûa Tiu-thØa, không chÎu ra hóa Çåo Ƕ sanh (vì còn pháp chÃp, mê lÀm thÃy thÆt có pháp mình tu, Nit bàn mình chÙng).

b.Vô-minh-ho¥c: Vô-minh là mê lÀm không rõ ÇÜ®c bän chÃt chÖn tâm. ThÙ mê-lÀm nÀy là gÓc cûa các thÙ mê-lÀm, nên gi là cæn-bän vô-minh. Nó rÃt vi-t, phá trØ trÀn sa ho¥c rÒi m§i phá trØ ÇÜ®c vô-minh ho¥c.

CÙ theo lÓi chÙng cûa ñåi thØa mà luÆn, thì phäi träi qua 52 ÇÎa vÎ, m§i phá ÇÜ®c ht vô-minh. Khi mãn ÇÎa vÎ ThÆp-tín rÒi, b¡t ÇÀu lên ThÆp-trø (10 vÎ) phá m¶t phÀn Vô-minh thì ÇÜ®c m¶t phÀn cûa ba ÇÙc Pháp-tánh (3 ÇÙc: Pháp thân, Bát nhã, Giäi thoát), chÙng lên vÎ SÖ trø. NhÜ th, cÙ phá thêm m¶t phàn Vô-minh là chÙng lên m¶t ÇÎa vÎ, cho Çn phá ÇÜ®c 10 phÀn thì ÇÜ®c ThÆp-trø. Bܧc qua ThÆp-hånh (10 vÎ), ThÆp-hÒi-hܧng (10 vÎ) và ThÆp-ÇÎa (10 vÎ) cÛng th, nghïa là phá ÇÜ®c m¶t phÀn vô-minh thì chÙng lên m¶t ÇÎa vÎ. Cho Çn ÇÎa vÎ thÙ 51 là ñ£ng-giác, dùng trí Kim-cÜÖng phá såch ht tܧng vô-minh rÃt vi-t, rÒi thì chÙng ÇÜ®c ÇÎa vÎ thÙ 52 là quä Diu-giác (PhÆt). Lúc bÃy gi© vô-minh dit ht, trí-giác toàn minh, cÛng nhÜ træng r¢m Trung-thu, bao nhiêu mây m© vËt ht, tÕa ánh sáng chiu kh¡p cä mÜ©i phÜÖng.

Chúng ta nên lÜu : Kin ho¥c, TÜ ho¥c là chiêu cäm phÀn Çoån sanh tº trong ba cõi. Còn TrÀn-sa và Vô-minh ho¥c thì chiêu cäm bin dÎch sanh tº ngoài ba cõi. ñoån Kin ho¥c, TÜ-ho¥c thì không th phÀn-Çoån sanh tº, ra ngoài Tam gi§i, ÇÜ®c l thiên chÖn, chÙng NhÎ-thØa: Thanh-væn, Duyên-giác. ñoån TrÀn sa ho¥c, chÙng quyn thØa BÒ-tát. ñoån tØng phÀn vô-minh thì chÙng pháp tánh BÒ-tát. ñoån såch vô minh chÙng quä PhÆt vô-thÜ®ng. Xét nhÜ th thì tØ khi phát tâm tu hành cho Çn thành PhÆt, phäi träi qua m¶t công-trình l§n lao và m¶t th©i gian lâu xa m§i ÇÜ®c.